Guest writer
HC Vanlalruata
SORKAR BEISEINA
ZPM chuan sorkar lai MNF chu hneh taka paihthla-in MLA 27 lai neiin sorkarna a siam ta a. Mizoramin state a nih hnu a Congress leh MNF ni lo sorkar a neih hmasak ber tur a ni. A hma lam kha chuan Congress leh MNF an insorkar chhawk reng a. Congress hi term li (kum 20) a sorkar tawh a, MNF pawh term 3 (kum 15) leh thla 19 a sorkar tawh bawk a ni. Chutianga MNF leh Congress ringawt an inlehburh hnu a ‘Kalphung thar’ tlangaupuitute an lo sorkar takah hian mipui pawhin an lakah beiseina sang tak an nei reng a ni.
Kum 2018 Mizoram assembly inthlan dawn khan ZPM MLA candidate (independent)-te khan Aijal Club-ah thu an tiam a. Chubakah ZPM Manifesto-ah chuan sorkar thar kum 5 chhungin Minister leh MLA te hlawh tihpun loh tur tih a nih thu tarlan a ni bawk. May ni 19, 2019-a Val Upa Council-in ZPM President hnena a lehkhathawnah chuan hemi ni-a ṭan tur, Assembly inkhawmah MLA-te hlawh tihpun tura rawtna chu ZPM MLA-te chuan an dodal tur a nih thu ziahlan a ni a.
“An dodal chung pawha tihpun a nih pawhin a pung chu la lovin, a pun hma a hlawh ngai chu an la tur a ni,” tiin Val Upa Council chuan an duhdan an ziak a ni. Hei bakah hian, “MLA-te car chungchangah kan manifesto-in sorkar suma man to tak taka MLA-te car lei tihtawp a tiam laiin, kan MLA-te’n a hma aia man to zawk car an dawng tawh a; Manifesto-a kan tiam leh an Rinawmna Thutiam ngaihtuah hauh lovin thil an ti niin a lang a, hei hian mi tam takin ZPM an thlawpna leh an rinna a tichhe tawh a ni,” tiin Val Upa Council chuan an ziak a ni.
Hei lo pawh hi a la awm a. ZPM Val Upa Council hian mipui thlante lal ang mai a an khawsak hi ṭha a ti lova. Chuvangin sap ṭawng taka ‘VIP Culture’ tihbo hi a duhdan a ni a. Chu pawh chu kum 2018-a ZPM-in independent a MLA chuh tura a thlan chhuaha tling tate khan an zawm lem lo hle a. An nihna ‘designation’ chu inti VIP taka tarlangin an chuanna lirthei hmalamah ‘MLA Mizoram’ tih an tar ve tho a, ram hluizia ti a an sawisel political party dangte ang thovin ‘lal’ angin an nihna chu an phochhuak ve tho a nih kha. Zêp thu a awm lo.
ZPM nge an hruaitupa ber hi piangthar ta kan hre chiah lo na a, sorkar thar lakluh ni a Chief Minister tharin chanchinbumite hnena ni 100 chhunga an sorkar ngaih pawimawh tur a puan kha chu a ṭha kher mai. Tlêm te chauh pawh tihlawhtling sela chuan Mizoram hawiher siam danglam thei tur a ni. Chief Minister Pu Lalduhoma’n a sorkarin ni 100 chhunga an ngaih pawimawh tur a sawi hi a tlangpui-in i lo tarlang ila-
Mizoram sorkar sum dinhmun harsatzia a sawi a. Chumi avang chuan inrenchem zawngin nasa taka hmalak a nih tur thu a sawi nghal. Hemi chungchanga an tihtur hmasa a sawi zingah Chief Minister-in awmpui a kawl ṭhin 6 chu a chanve, 3-ah tihtlem a ni dawn a, Minister-in awmpui an kawl 4 chu 2-a titlemin MLA-in awmpui an kawl theih 2 chu 1-ah tihtlem a ni bawk dawn a. Sorkar hnathawkte pawhin an kawl theih chin ai a tam an kawl a nih chuan titlem ve nghal turin a hriattir nghal bawk a ni.
Hei bakah hian assembly term tina MLA-te car leina tur pawisa pek a ni ṭhin chu tun assembly term-ah chuan tih a nih dawn loh thu a sawi a. Hei hi sorkar sum tam tham tak hum theihna tur a ni dawn a. A hma khan MLA tin hnenah car leina tur hi cheng nuai 8 pek an ni ṭhin a, kum 2018-2023 term chhung atana MLA pakhat hnena pek hi cheng nuai 10-a tihpun a ni a, chumi awmzia chu MLA-te hnena car leina a thlawna pek hi term khatah cheng nuai 400 zet a ni tihna a nih chu. Chuvangin MLA 40 tana a thlawna car leina cheng vaibelchhe 4 zet sorkarin a hum tihna a ni.
Hun hmasa lamah khan sorkarin Minister-te puala car thar lei an uar hle a. Minister bakah Speaker leh Deputy Speaker-te a kangkai zel bawk a, hei hian sorkar sum a heh hle. An official car a la thar ṭhat reng lai pawhin a thar lei hrim hrim kha an zahawmna kengtu-ah an ngai ni hialin a lang fo. Hei hian ṭul lovah mipui sum sen ralna a thlen ṭhin a, car thar lei kher loh hi thil ṭha a ni a. Sorkar bangla luah lai reng, a luahtu inthlak avang mai a chei thar hluai lova luah ve mai ni tura Chief Minister tharin a sawi pawh hi thil lawmawm tak a ni.
Mizoram sorkarin sorkar hnathawk hlawh leh hmasawnna hna atana sum a dawn zawng zawng hi a vai mai hian sorkar laipui atanga a hmuh deuh vek a ni a. State sorkarin a thawhchhuah ve hi chu tih tham a ni meuh lo. Sorkar laipui sum pek hi thuneihna chelhtu ram hruaitu leh sorkar hnathawk thiltithei chinte hian kum tam tak nawmchenna atan an hmang tawh a ni ber a. Hemi titawp tur chuan na hrek hrawka kal a ngai dawn a. Sorkar thar hian a ngam tak tak a nih chuan mipui thlawp a hlawh ngeiin a rinawm.
A hma lama kan sawi tawh ang khan sorkar hian sum renchemna atan a hnuai a thawkte a hrek dawn a nih chuan sorkarna chelhtute an inhrek hmasak a, nawmchenna kalsana hrehawm tlem tal an tawrh ve ngam a ngai. Chumi an tih theih loh chuan engkim mai hi a harsa a, tawrh ngam leh huamte tan erawh tih theih loh hi a awm meuh thung lo. Tuna sorkar tharin anmahni chanpual tur an titlem ngam ta hi Val Upa Council thu a ni emaw, anmahni inhuamna ve reng emaw a ni em kan hre lova, kum 5 chhung an kalpui a, sorkar hnathawk nawmchenna an tihtlem ngam chuan sum tam tak hum theih a ni ang.
Chutih lai-in kum 2028 assembly inthlan a hnaih huna sorkar hnathawkte’n an naknêmah zenin an hlawkna tur atan an han kar ve leh ang a. Chumi hunah chuan sorkar sum renchem kawngah hian an tawlh ve duai duai ang em tih kan lo en ang chu. Diktak chuan tun sorkar kalta hun chhunga sum leh pai harsatzia leh RBI atanga an puk nasatzia kan hria a. Sorkar hnathawk intelkhawm pawlin nawrh khum an tum hmasakin sorkar khan DA punna an ngiat pe turin sum a neih loh thu-in a hnial na a, inthlan a hnaih tak tak chuan sorkar kha hniak pherh vungin a tawlh leh a. An sorkarna an hum zawh phah chuang hlei lova.
Sorkar thar hi chuan mirethei leh zualte hrut na lo zawnga sum tuak dan tur hi nasa taka a dap a hun ta hle mai. Chhiah lakna tur dang dap belh bakah tuna chhiah GST leh a dangte chawi ngei ngei tur awm tak awlrute hi dap chhuakin sum tam zawk khawn a ngai hle tawh a ni. A tul a nih chuan zu-a chhiah lak tihpun dan pawh dap a la ngai ang. Zu in duh tam si, zu chhiah lak loh thianghlimna a ngaih ang chi ngaihdan hi kalsan a hun tawh a. Tunah pawh hian zu zawrhna dawr hawn khap a ni chungin sipai leh paramilitary force ho hnen atangin zu chhiah hi sorkarah a la lut reng tho a nih hi.
Chhiah lak lama tanlak zel a tul rualin Mizoramah mihring awm kan tlem avangin chhiah atanga sum lak ringawt chu a beitham viau zel a. Chuvangin a pawimawh ber chu senso tihtlem a ni a. Mizoram mihring awmzat atanga za zela 5 bawr vel chauh sorkar hnathawk enkawlna leh pisa enkawlna senso (establishment cost) sang lutuk hi nasa taka tihhniam a ngai a. Chu chu kan sorkar thar hian a tih ngam phawt chuan hun lo la kal leh zel turah mipui tan hna ropui tak a thawk a ni ang.
Tun dinhmuna sorkar hnathawk leh pension hlawh bakah sorkar inrelbawlna senso hian kan kumtin budget za zela 80 vel a la hek a. Mipui hmasawnna hna (development) thawhna atan za zela 20 vel chauh a awm a. Hetianga kan kal zel chuan kum rei lo te-ah hmasawnna hna thawhna tur sum hi a awm lo mai dawn tih hi ngaihtuah a ngai a ni. Sorkar hnathawk hlawh siamtha a Mizoram sorkarin a hranpa a hlawh a siam theihna atan a tul chuan Pay Commission din ni sela, sorkarin tha a tih chuan pawm ngam bawk tawh teh se.
He ram hmasawnna tak tak tur hi ngaihtuah a hun takzet tawh a. Hmasawnna atan chuan sum a ngai a, sorkar hnathawk hlawh leh a behbawma kan hmanral zel chuan sorkar laipui atanga kumtina kan sum dawn hi Bingtaii ang mai khan a chi tur kan kang puak zel tihna a ni mai a. Kan sum hmanral titlem a, kan thawhchhuah tam hi a pawimawh ber chu a ni. Chumi ti tur chuan politics lama tih tak taka thilti ngam kan mamawh tawh a. Kan sorkar hian a thawk ngam a nih chuan mipui pawhin nghet takin kan thlawp tur a ni ang.