Guest writer
HC Vanlalruata
POLITICS LEH SAKHUA
Hmanah khan sakhaw rinna thil leh politics chawm pawlh lutuk a ṭhat loh dan kan sawi nasa tawh hle na-in sawi nawn fo a ngai-in a lang. A chhan chu kan politician lal châk leh lal zui zêl châkte leh kan sakhaw puithiam lar châkte hian sim chu sawi loh insùm tak ngial pawh an tum hlek lo tih a chian chhoh zêl vang a ni. Chief Minister chuan ram rorel hna hi ṭha takin thawk sela, chumi hmang chuan mipui rawng hi a theihtawpin bawl se kan tih rualin hmunphiah hna thawktu pawhin a hma zawn zelah fai takin phiat se tih hi kan thupui a ni a. Mahni mawhphurhna hlen mai hi ram hmasawnna bulṭhut chu a ni.
Chutiang a nih lai chuan kan tihtur ni hauh lo, midang mawhphurhna va tihpui a, an hna tùr thawhpui phêt kan tum avang hian he ram leh hnam hi kawng-peng-ṭhuamah kan châm rei ta mah mah a ni e. Rih-artui-phur an sawi ang mai a kan hetih chhan hi chu kan politician leh sakhaw/kohhran rawngbawltute’n hmalam min panpui zawnga ngaihtuahna an sén miah loh vang leh, an dinhmun sawh ngheh bâkah lar ringawt khel pawl an awm vang a ni ber.
Politics leh sakhua hi inmihran tak tak theih a nih lohna lai a awm tih kan hre vek. Chutih lai erawh chuah kan chawhchawrawi lutuk chuan politics khelh phung leh sakhua hi nasa takin a inhal thei a. Chu chuan thil ṭha aiin thil chhia a thlen zawk bawk a ni. ṭawngṭai uar a ṭhat rualin politics a mahni mimal leh political hamṭhatna atan ngawr ngawr a ṭawngṭai ngat ngat mai hi thil fel a ni hauh lo tih hi hriat a ngai a ni.
Football team pahnihin final an khel dawn a. Team pakhat zawka an hotupa chu ṭawngṭai turin an sawm a. A ṭawngṭaina-ah chuan, “Lalpa, lehlam team pawhin chak an rawn dil ve tho dawn che a. Chuvangin tuna kan inkhelh turah hian a khawi lam lamah mah ṭang lovin keimahni thiamna-in kan han inbei ang e,” a ti a. Hetiang hi a tawk viau a ni. Kan ṭawngkam leh ṭawngṭai thuchham na zawnga, “Mi tam tak thlanmual lama an liam tawh lai a keini i malsawmna kan dawn avanga nung dama kan la awm hi lawmthu kan hrilh a che,” ti a han ṭawngṭai ngat maite phei hi chu a ṭawngṭaitu leh inkhawm dangte kha Pathian malsawmna dawng bik leh thi tate kha Pathian anchhe dawng bik anga ngaih theih a ni a. ṭha lo tak a ni.
Inthlan dawna an party-in Pathian zara sorkarna an chan chhunzawm ngei an rin thu tlangaupui chiam chiam political party hruaitute an awm a. An sorkar ngei ringtute pawhin ‘Pathian zârah’ an ti ve thova. Vote chhiara result hriat dawn hnaih thlenga, “Pathianin kan sorkarna tur tawk MLA min pe ang,” han tih maite phei chu an ching hlawm hle. Chutianga sawi ṭhin political party hruaitute chuan an chak loh pawhin an sawi mâm thiam leh thova. “Pathianin min chawlh hahdamtir,” te an ti leh mai a.
Bible a, “Roreltute hi Pathian ruat an ni,” tih inziak hi a hunlai a an dinhmun anga ziah a nih a rinawm a. Khatihlai kha chuan ‘roreltu’ kan tih mai, Thuthlung Hlui lama kan hmuhte kha chu Pathianin ‘direct’ taka a ruatte an ni tih a chhiar ṭhinte chuan kan hre ngei ang. Thuthlung Hlui lama ‘roreltute’ tih inziak kha chu democracy hnuai a inthlanna a mipui thlan chhuah an ni ve lo. An lalte pawh kha a thlana thlan ni lovin khawvel ram dang ang bawk a inrochun chhoh zel a ni zawk. Chuvangin ‘roreltute hi Pathian ruat’ tiin inthlang rama kan aiawh thlante chungchang sawi hi a dik ve thei lo a ni.
A thuhrimin khawvel sorkar inrelbawlna (politics) leh engkim mai sakhua leh kohhran rindana enzawn a teh vek mai hi a fuh lo. Sorkar hi sakhua/kohhran inrelbawlna-ah a inrawlh chuan kohhran inṭhendarhna a thleng thei a, chutiang bawkin kohhran hruaitute sorkar kalphung leh ruahmanna siam (policy making) a an inrawlh chuan a ṭha hauh lo. Kan ramah chuan sorkar hi mipui siam a ni a, ‘mipui’ kan tih zingah hian sakhaw hrang hrang betute leh kohhran hrang hranga awmte an tel vek a. Chuvangin kohhran pakhatin an len leh mi an neih tam chhuanga sorkar rorel dan tura an inrawlh chuan thil a pawi thui thei viau a ni.
Chutiang bawkin sorkar lai party kha kohhranah leh pawl lianah te a inrawlh chuan engkim mai hi party politics thlichhia-in a luhchilh dawn tihna a ni a. Kan ram leh hnam tan a him lo. Kohhran hruaitute’n sorkar dinglai bei ta vak se la, chu sorkar dintu zing ami political party mite kha an kohhran mite an lo ni ve leh lo thei lova. Heti zawnga an kal chuan kohhran inpumkhatna thlengin a chhe thei a ni. Chuvangin Pathian thil leh Kaisara thil hi thliar hran chin neih a, ṭhen hran thiam a ngai a ni. Sorkar chuan ram leh mipui hmasawnna hna a thawk ang a, sakhua a thliar tur a ni lo tih hi kan chian a ngai a. Kohhran hruaitute pawhin an mite thlarau nun leh khawvel a an chen chhunga sakhaw thila an kaihhruai kha an mawhphurhna a ni.
Kan politician tam tak hi ram hruaina hna ṭha taka thawh aia Pathian thu kaileka vote zawnna atan leh an thiltih dik loh sawi pialna atana Bible châng khawi lai lai ami emaw rem leh rem lova thur chhuah ching an ni a. Hei hian kan ram politics hi a tichhangchhe êm êm a. Party ruih chilhho lah chuan thutak (Luka ziak) ang maiin an la pawm tak diak diak a. Hei hi kan politics lemchanna tuala lemchan hmuhnawm lo tak leh ram tichhetu tling pha a ni.
Kohhran hruaitu ṭhenkhat lah chuan an hna dik tak Pathian rawngbawl lam aiin politics rawngkai an aupui chiam chiam a. Chu chu intihlarna ṭha te-ah an ngai a ni mai thei e. Thuthlung Hlui a zawlneite’n Pathian tirha an lalte an zilhhauna ang kha an entawn ve niin a lang a. An inang hauh lo leh nghal. Khatih hunlai a zawlneite kha chu Pathianin lalte an kal suala zilh turin thu a pe ṭhin a nih kha. Kan rawngbawltu ṭhenkhat thusawi dan hi chu ram hmangaihna thinlung aṭanga chhuak aiin inerna rawng a kai zawk a, tu sorkar emaw leh eng political party emaw pulpit aṭanga han sawichhiat chiam hian ram a siamṭhat a rinawm loh takzet a ni. Midangte diriam zawnga sakhaw puipate thusawi hian mipui a siamṭhat a rinawm lova, an sawisel ngat te phei chu a siamṭha hauh loving.
Hetiang hian kan kal rei tawh a. Sorkar policy leh chhiah lak dan turah thlengin inrawlh lo tur an inrawlh a. Sorkarna chelhtu an dawihzep bawk si avangin tun dinhmun bâk hi kan pél hlei thei ta lo chu a nih hi. Sorkarna chelhtute hian kohhran hruaitute chu sakhaw thil chauh ngaihtuah a, sorkar policy-a inrawlh lo turin hrilh ngam se la. Ai an awhsak mipui ṭhatna atan kohhran leh pawl mitmei veng hauh lovin an hna thawk mai rawh se. Chutiang chiah chuan kohhran puipa leh rawngbawltute pawh ‘Kaisara thil’ lama inrawlh ve sek lovin an rawngbawlna hlen chhuah hna ngai pawimawh ber tawh rawh se.