CBI

Central Bureau of Investigation (CBI) hi Delhi Special Police Establishment Act, 1946 tlawhchhan a din a ni a. CBI-in a bik taka thil chhui tura thuneihna an neih hi Delhi Special Police Establishment Act, 1946 hnuaia a bik taka pek leh thuam a ni bawk. India Constitution kan en chuan law and order hi state subject (state sorkar thuneihna) a ni a. Sorkar laipui-in state sorkar-in a ngén a nih loh chuan Police emaw, paramilitary force emaw sipai emaw a tirluh ngawt hi dan kawngkal a ni lo.

Chutiang a nih avang chuan CBI pawh hi sorkar laipui hnuai a awm a nih avangin state sorkar hnuai a chhui ngai awm chhui tùrin tirh luh ngawt theih a ni lova. State sorkar remtihna a ngai a, state sorkar kan tih hian sorkarna chelhtu council of ministers remtihna sawina a ni. State sorkar ṭhenkhat chuan engtik lai pawha CBI an duh hun huna thil chhui tura an luh hi an remti a, chu chu ‘general consent’ tiin an sawi mai ṭhin. Delhi Special Police Establishment Act section 6-a state sorkar phalna (consent) lak a ngai tih a nih vang a ni ber awm e.

Chutih lai chuan a bik takin sorkar laipui a sorkar lai-in sorkarna an chan lohna state-ah te chuan ‘general consent’ hi an pe duh lo tlangpui a. Nikum hmasa (2022) October ni 31 thlenga general consent pe duh ve lo state-te chu Maharashtra, Punjab, Rajasthan, West Bengal, Jharkhand, Chhattisgarh, Kerala leh Mizoram te an ni a. Tun ZPM sorkar thar hian an sorkar a din hnu lawkah ‘general consent’ hi an pe nghal a nih kha.

Kan hriat ve mai mai atana ṭul chu state sorkar hnuai a awm ni lo, sorkar laipui ministry/department, state hrang hranga pisa hawngte hi chu state sorkar phalna lak hranpa ngai lovin CBI hian (report/complain a awm chuan) engtik lai pawhin an chhui thei reng a ni. Chubakah chuan High Court leh Supreme Court-in CBI kohluh an remtih chuan state sorkarin phal lo engang mah sela a sawt chuang lova, an kolut thei a ni. Sorkar laipui a Joint Secretary chin chunglam chhui turin sorkar laipui remtihna erawh a ngai thung.

Bihar a Lalu Prasad Yadav a chief minister lai khan court thuneihna hi tihchian a ni a. Comptroller and Auditor General of India-in ranchaw lei chungchangah eirukna nasa tak a awm tih a hmuhchhuah a, CAG report-a tarlan a nih hnu khan Bihar state assembly-a public accounts committee (PAC)-in an chhui dan duhkhawp lovin Patna High Court-ah public interest litigation (PIL) thehluh a ni a. Patna High Court khan CBI chhuitir turin thutlukna a siam a, mahse, Lalu khan High Court-in CBI kohluh theihna a nei lo tiin Supreme Court lamah a khing a. Supreme Court chuan High Court-in CBI kohluh theihna thupek a siam thei tih a nemnghet thung.

Lalu hi ‘fodder scam’ an tih tak mai thubuaiah hian vawi duai lo thiam loh chantir a ni a, kum tam tak tanina tang tura hrem a nih bakah inthlan a chuh khapsak a ni ta tih kan hre awm e. Kum 1998 khan Delhi High Court chuan High Court leh Supreme Court chauh ni lo, Magistrate First Class chin chuan CBI kolut turin thutlukna an siam thei a, chutianga thutlukna an siam a nih chuan CBI-in an chhui ngei ngei tur a ni, tiin a thutlukna a puang bawk a ni.

Hriat sual loh chuan Pu Lal Thanhawla kaihhruai sorkar lai, “Corruption a zung nena pawh phawi a phoro,” tih vel an sawi uar lai khan hun engemaw chen chu CBI hnena ‘general consent’ pekna tur hriattirna hi chhuah a lo ni tawh a. “Eirute chhui tura koh theih mai-in CBI-te kawngkhar bula dintir an ni,” tih thu pawh a lar viau nghe nghe kha. Mahse, kha kha hnuhkir leh a ni ta a. Tun sorkar thar hian a rawn tharthawh leh ta chauh a ni.

Engtik lai pawha CBI kohluh tih hi thil ṭha tak a ni a. Eiruk hmangte chu archhiar a ar awmte’n rul an hmu ang mai a ṭik dial dialna tham a ni bawk. Chuvangin eiruk hmangte ṭihkhai atan hrim hrim pawh eng hun pawha CBI kohluh theihna hi sapṭawng takin ‘deterrent’ atana thil ṭha fahran mai chu a ni phawt mai. A bik takin thuneihna sang tak chelhtute hi dan an bawhchhiat pawhin hrem theih loh emaw kan ti lek lek tawh a, anmahni pawh dan chung (above the law) a leng emaw an inti hial tawh a nih hi. Hei hi tihbo a ngai a ni.

Chutiang a nih rual chuan sorkar tan chuan a ‘technicalities’ te hi ngaihtuah tel a ngai ve tlat. A chhan tam tak a awm ang a, chutih rualin CBI a thawkte hi tute nge an nih tih hi hriat chian phawt a ngai awm e. CBI a thawkte hi serafim hlang an ni hauh lo tih leh mihring ve tho an ni tih hi hria ila. State Police mi ACB-a tawnhriat lo ngah deuhte tan dinhmun sang zawka CBI a luh theihna kawng hi hawn ve deuh reng a ni a. State ṭhenkhatah chuan Police officer laktlak vak loh leh rintlâk loh takte dahkhawmna atan ACB hi an lo hmang ve bawk nen.

A dawt lehah chuan CBI hotu lawkte hi sorkar laipui a sorkarna chelhtute’n an mi duhzawng an thlan (handpicked) an ni fo bawk a. Politics a rorellai party-in a hman ṭangkai theih tur ngaihtuahna nena ruat an awm fo tawh niin an sawi. Chuvangin CBI-in an chhui apiang a ṭha bera ngaih chi a ni bik chuang lo. Chutih lai erawh chuan kan sorkar thuneitu lian ber ber, Chief Minister, Minister leh thuneihna chelhtu dangte leh hetiang dinhmun lo chelh tawhte pawh dik taka chhui tur chuan kan Police leh ACB officer-te hi rin ngam an har fo mai.

Anmahni an dik loh vang hrim hrim aimahin an chunga thuneitute dik leh huaisen taka chhui tur chuan huaisen uchuak a ngaih hle vang a ni. Jain Hawala thubuai chungchangah khan khatih lai a Chief Justice of India khan, “One cannot investigate oneself” a lo ti daih tawh reng a ni. Kan thiam lohna ngei-ah pawh keimahni hi chu thiam inchantir chawp ching vek kan ni a, chutiang thuneihna hnuai a kùnte tan chuan huaisen tak tak a harsa tak meuh a ni, tihna zawk a ni.

CBI hotu lian tam tak hi eirùkna kawngah an fihlim bik hauh lo tih kan hre fova, man pawh an tawk ve fo a ni. Chumi avanga CBI hrim hrim hnualsuat erawh chu a dik hauh thung lo. Mizoram tana ṭha ve mai mai erawh chu chhungkhat laina leh ṭhian ṭha tih vanga inhlahthlemna awm thei ṭhin awm ve lo tur hi a ni awm e. Chutiang kan sawi rual chuan duh duhin CBI hi state sorkarin a kolut thei ngawt lova, thubuai engpawh a pem-buh-bel ngawt thei lo tih hriat tel a ṭha a. Aizawl chhim lam daifema Assam Rifles-te’n rangkachak tawlhruk tam tham tak an lo suam chungchanga a meizanghlaptu bera puh an Commandant Col. Jasjit Singh-a thubuai chhui tura Mizoram sorkarin CBI kohluh a tum khan an lo luh duh der loh kha.

He rama eirukna leh hlemhlêtna a lo tawmim a, eiruk hmangte an huangtau lohna tur chuan chutiang thila CBI kohluh duh sorkar kan neih hi a pawimawh em em a. Kum 1996-97 chho vela Rev. Zairema leh Pu Bualhranga te’n Supreme Court-a PIL an thehluh khan CBI chhui kha an duh ber a nih laiin court sang ber khan chutiang dawtin thutlukna a siam ta lova. Mizoram Police lamin ṭha taka an chhui chungin a zuzi ta thova. Kha tak phei kha chu court lam thiam loh a ni mahna. CBI chhui ni ta sela chuan a boruak a dang daih mai thei bawk. Kan judge-ṭhenkhat rilru sukthlêk dan en hian.

Engpawh chu lo ni ta sela, CBI kohluh inhuam, thuneitu sang ber thlenga chhui tura inpeih sorkar kan nei ta hi a lawmawm tak meuh a. Tun dinhmunah chuan eiruk an tum hauh lo tihna pawh a kawk thei awm e. Hei ringawt pawh hi a thlamuanthlak a ni. He ramah hian eiruk avangin sorkar hnathawk tenau chu tam ve ang reng tak chhui a, hrem an ni tawh a. Kan mamawh chu a tenau (small fry) ni lovin mawhphurtu lian (big fish) man a hrem hi a ni a. A chhuitu lam leh court lam demna pawh ni hranpa lovin a lian tham hremte pawh hi sorkar hna aṭanga chawl (retired) tawh an la ni deuh zel zawng a nih hi.

“Keini chuan kan eiru ve dawn lova, chhui kan ngam reng e,” tih rilru pu a CBI kolut tura ‘general consent’ hi kan sorkar thar hian pe a nih ngat chuan rahbi pawimawh eltiang tih loh theih loh a ni. Chutih rual chuan ‘general consent’ pe kher lo pawhin CBI chhui ngei ngei ngai tih lang rengte chu phalna pek theih a ni reng bawk a, state sorkar thu thu a ni miau kan tih tawh kha. Mizoram sorkara thuneitu sang ber CM thlenga chhui thei tur Lok Ayukta kan nei chung pawhin a buaithlak fo chu a chhui lai tak a la nih reng hi.

Hetiang thil tak takah chuan ngaihtuah thui hi a ngai ve tho mai a. CBI hi sorkar laipui thuhnuai a awm, sorkar laipui uicho, an duh duh an bauhtir ang deuh an nih chen a awm a. Congress sorkar, a bikin Indira Gandhi hunlai pawh khan politics a a khingpuite chhuitir a ching ni a puhna a awm tawh a. Tuna BJP sorkarah pawh hian an party sorkar lohna state leh a bikin BJP sawt nasa deuhte chu CBI, Enforcement Directorate (ED) leh Income Tax department lam hmang ṭangkai a tihbuai an uar deuh em tih ngaihdan lian tak a awm mek a ni.

Kan sorkar thar hian eirukna hi a do tak tak turah mipui-in kan beisei a, kan beiseina hi a sang hle bawk. Chuti lova, CBI kohluhna tura ‘general consent’ pek hi a tak ram ni lem chiah lo leh sap ṭawnga ‘political gimmick’ an tih hi a ni mai ang tih hi thilchikmi ṭhenkhat ngaihtuahna-ah a awm a. An tum hi a ṭha em? A takin an bawhzui dawn em? A tak ram min thlenpui ang em tih hi chu kan la hre chhawm ang chu. Kum hnih/kum thum chu nghakin, dawhthei takin i lo thir phawt mai teh ang.