AIKAL

Mizoram chauh ni lovin tunhma a state chekhnawk leh buarchuar Bihar-ah te pawh khuan sorkar hnathawk aikal la an awm ve ṭhin ni awm tak a ni. Kan Rajya Sabha MP hlui Pu Lalhmingliana hian, “Parliamentary Committee kan ṭhutkhawmna-ah aikal lak chungchang hi kan sawiho a. Bihar a JDU MP pakhat chuan, ‘keini chu aikal chungchang sawi ve chi pawh kan ni meuh lo, kan chief minister ber pawh hi aikal a ni a,’ tiin a sawi e,” a ti. Khatih hunlai kha ranchaw lei kawnga eirukna thila CBI-in an chief minister Lalu Prasad Yadav an man avanga a nupui Rabri Devi a chief minister tir hun lai vel kha a ni.

Bihar lam chhuak kan thawhpui pakhatin a sawi dan chuan Lalu nupui Rabri Devi kha ziak leh chhiar thiam ṭawk ṭawk, a fa ngah vanga hmingthang hat kha a ni a. Chief minister atan a pasalin dah mah sela, Bihar-a Rashtriya Janata Dal (RJD) sorkar minister-te khan thuneihna tak tak chelhtu chu tanina tâng mek Lalu kha a ni tih an hre vek a. Ama ruat an ni vek bawk a. Chuvangin an department chan file pawimawha an rawtna pawmpui turin Lalu tanna lungin kha an inluh/chhuah chhawk sek mai a ni.

Tun hma aṭang tawhin Mizoramah hian aikal lak kan ching em em tih hi thup theih rual loh thuruk (open secret) a ni a. Aikal la pawh ni chiah lo thil tenawm tak tak a tam hle bawk. Hriat ve theih chinah chuan SSA leh RMSA hnuai a zirtirtu an lak tam tak kha an thawhna hmun tur sikul-a thawk lova khawpui a pisa lama ‘attached’ an tam em em a, zirtirtu dang pawh chutiang chu an tam awm e. An tih theihna chhan chu an nu leh pate emaw, chhungkhat laina hnai emaw Education Department a thiltithei dinhmuna an din vang a ni deuh vek leh nghal.

Department dangah pawh hian aikal la chu an awm ve veka rinthu leh a finfiahna nena an sawi chu kan hre hlawmin a rinawm a. School Education department hi a hluarna ber niin an sawi. Eng department pawhin lo uar bikin a ṭhenin uar lo deuh mah sela, sorkar hnathawk inrelbawlna danah hian aikal lak phal theihna hi a awm lo hrim hrim. Chumi awmzia chu aikal lak hi ngaihhnathiam chi a ni lova, dan bawhchhiatna leh a ruaitu sorkar thuawih lohna a ni a, mipui zah lohna a tling bawk.

Dikna duhtu leh ram dan (kohhran ṭawngkam hmang ta ila) zawm ṭha ber tura ngaih Kristian zingah Mizote hi palzut hreh lo ber pawl kan ni mai awm mang e. Dan bawhchhiat pawh hi kan sawi mâm thiam viau zel bawk. An sawi pakhat chu thingtlang kilkhawr ve deuhva zirtirtu hian khawpui a awm reng a duh avangin a hlawh zahve aia tam kha khawtlangah a pe thlatin a, chumi hmang chuan zirtirtu 3 lai an khaw nula/tlangval an ruai thei tihte a ni a.

Kan nau pakhat pawhin an thawhpui-in aikal a rawn dah chu a kalsak a pa aiin a thiam zawk a, computer khawih velah an chhawr ṭangkai zawk niin a sawi a. Hei hi hmun tam takah a dik pawh a rinawm. Mahse, aikal lak hi sorkar danah phal theih a nih miau loh avangin pawm theih a ni lo niin hemi chungchanga rawn tlâka kan ngaih, IAS officer chawl tawh leh Mizoram Chief Secretary hlui Pu Michael Lalmanzuala te hian an sawi bur mai si a. Pehhel dan a awm hauh lova. Dan kan zawm loh chu sawi loh sorkarin a kenkawh loh (ngam loh?) avang mai a aikal la ta huai huai kan ni ber awm a sin.

India ram danah aikal lak phal theihna a awm lo chungin Mizoramah chuan kum rei tak chhùng ngai-ah kan lo neih tawh a. Hrisel loh chhuanlama aikal la ni a insawithiam an tam ber mai thei a. “Damdawi tlan tur/treatment la a khawpui a awm reng a ngai,” tih chhuanlama sorkarin a dahna hmun ni lo, hmunpui lama an pension hma chu awm tum an tam an ti. Mahse, dan mithmuhah chuan, “Kan rethei êma dan kalha ruihhlo tawlh/zuar lo thei kan ni lo, zu kan sa/zuar lo thei lo a ni,” tih nen a lém chuang lo.

Kan sorkar thar hian January ni 5 thleng hun pe-in department hrang hrangte chu an department/pisa a sorkar hnathawk aikal late leh an lak chhan insawifiahna (justification) thehlut vek turin a ti a nih kha. Thil ṭha tak mai, sorkar inrelbawlna atana awmze nei a hmalakna tih loh rual a ni lo. Chutih rual chuan kan sorkar thar hian a tak ram a thlenpui (ngam) tak tak ang em tih chu kan lo thlir dawn a. A chhan chu aikal hi sorkar dan hnuai a lak phal hauh loh a nih miau avangin aikal an la a nih a, an insawifiahna hi pawm theih a ni dawn miau lo. “Vawiin chu ka zâm a zal em mai, ka fapa upa ber hi zu feh zawk teh se,” tih anga sorkar hna hi thawh theih a ni miau si lo.

Hei hi kan hriat chian hle a ngai. Aikal lak chungchang ziaktu pakhat chuan hetiang hian a ziak – “Sorkar hna thawk khan leave (chawlh) hrang hrang lak tur an nei a, an lak bak chu an zawm mai tur a ni. Tin, natna khirh bik leh harsatna bik engemaw vanga an hna an la zawm thei ngang lo a, hna-in a tuar dawn a nih chuan DDO ten higher authority-ah an report ang a, an aiawh tur Sorkarin a chhawr theih dan a awm, a chhawrtu tur chu Sorkar a nih avangin a hranin hlawh a pe anga, harsatna tawktu hlawh a kiam phah lovang. Chutiang lo pawha tih dan tur dangte pawh a awm thei. An officer te, an department hriatpuia aikal lak tihte hi dan bawhchhiatna vek a ni. Danin a phalsak chuang reng reng lo.”

Sorkar hnathawkte hian dan hnuai-ah aikal an la thei lo kan tih tawh kha. Chumi awmzia chu eng anga chhuanlam ṭha pawh nei raw sek sek, aikal an lak chuan sorkar dan an bawhchhia a ni tawp mai a, sawi tur leh insawifiah dan tur dang a awm hauh lo. Sorkar hian dan a kengkawh ngam tak tak chuang dawn lo a nih a, an insawithiamna (justification) a pawm dawn a nih chuan awmze nei lo, “Sù a ti leh sé,” tih ang chauh a ni ang. Hei hian a hrin tur chu ‘medical certificate’ siam sup sup leh bak a ni dawn chuang lo tih a chiang reng mai.

Dan rorelna hnuai-ah chuan a dik chu dik, a dik lo chu dik lo a ni tawp mai tur a ni a. Chhuanlam siamin awmzia a nei tur a ni lo. India sorkar hian aikal lak theih dan hi lo siam sela chuan keini sawi phâk a awm hauh lovang. Aikal lak theihna dan kawng a duang hauh lova, aikal lak theihna dan a siam miau si loh avangin aikal late’n insawifiah theihna an nei lova, dan anga pawm theih a ni dawn chuang hek lo. A chhan chu sorkar hlui a ni emaw, a thar a ni emaw, dan berin aikal lak a phal miau loh chuan insawithiam avanga hriatthiam bik leh hnawl bik a nei thiang dawn miau lo a ni.

Kan sorkar thar hian aikal la zawng zawng hming sorkara thehlut vek turin ti ta mai sela chuan a ngaihṭhatawm deuh mahna. Aikal an lak chhan chhuanlam (justification) thehlut tel tura an ti hian ngaih a tiṭha chiah lo. Hetiang a nih chuan a ṭhena ni sa, a ṭhena ruahsur a ni leh thei dawn tlat a ni. Sawipuitu nei leh sorkar dinglai a tlatlum deuhte’n hrem an pumpelh chu sawi loh an insawithiamna pawm a niha an awmna ngai a an awm zui theih dawn lai-in sawipuitu nei ṭha ve lo chu an na hle dawn tihna a ni mai.

Covid hri len vanglai, hri darh dan pawh hre chiang ùk lova task force kan tih maite hran vanglai hun kha kan thleng leh hnai mai thei a ni. Nitin inhlawha eizawng, inkharkhip leh khuahkhirh rei luat avanga chhuanchham titih tawh, ramhnuai a chawhmeh zawnga chhuak tlai lam dar 5 a in thleng hman lo, Rs. 200-300 man hu vel chakai hawnte Rs. 2,000 kan chawi luihtir hun ang kha thleng leh thei a ni. Duhsak theitu duhsakna dawng leh chutianga duhsaktu nei ve lote kar a zau viau thei lai tak hi ngaihtuah chian ngai lai chu a ni.

Sorkar thar hian ni 100 chhunga tihtur a chhawp a. Tun hma a kan la hriat ngai loh leh sorkarin a tih ngam ngai pawh kan rin loh hialte a ni hlawm. Chumi zingah chuan sorkar hnathawk aikal la tihbo hi a tel ve a. Hei hi sorkar hian a ti tak tak thei a nih chuan hmasawnna nasa tak a tling ngei ang. Chutih rualin khauh leh khawng tak, dan ang taka a kalpui leh ngam loh vaih erawh chuan lungawi lo a siam tam ting ang a, thil ṭha tih tum kha a chhe zawngin thil a kal ang tih hlauhawm tak a ni. Huaisen takin kal ngei teh se.