INRENCHEM

Tunlai chu kan luh chilh laklawh bawk a, Mizoram sorkar tharin a din tirh aṭanga ni 100 chhunga tihhlawhtlin a tum tur a puan zinga pawimawh tak sorkar sum inrenchem chungchang hi i ngaihtuahho teh ang u. Thawhchhuah ve (own sources of income) lama awmze nei tlêm tak, kan kumtin budget pawh za a za deuhthaw sorkar laipui-in min tumsak kan nih avang hian sorkar sum renchem hi sorkar thar hmalakna tùr pawimawh berte zing ami tih loh rual a ni lova. A taka kalpui erawh chu a sawi a sawi nen chuan chhim leh hmâr anga inhlat a ni thung hi a harsa lai ber chu a ni.

Kum engemawzat aṭanga kan lo kalpui tawh, kan sorkar inrelbawl dan leh kumtina sum hman tur kan ruahman dan en hi chuan a taka mipui/sorkar sum renchem hi tih mai mai a ni tawh lova, hun rei lote chhùnga siamfel a, chinfel mai chi lah a ni tawh hek lo. Hun rei vak lo thlira ruahmanna siam (short term plan) leh hun lo la awm tur ngaihtuaha ruahmanna thui tak siam (long-term plan) hi kan mamawh ber chu a ni a. Kan sum harsatna chingfel tur tak tak phei hi chuan damdawi ei mai a tawk tawh lova zai (surgery) ngai a ni tawh a ni.

Sum renchem a ngaihna chhan ber chu sorkar sum harsatna tihreha tihbona atan leh mipui hmasawnna hna thawhna atana sum ruahman tam zawk nei thei tura ṭan lak hi a ni a. Tun dinhmunah hi chuan Mizoram sorkar hi thisen tlakchham natna (anaemia) vei reng ang a ni a, sum harsatna hian tawp-in-tai a nei lo a ni ber mai a. Reserve Bank of India (RBI) sum pùk lo chuan kan kal thei tawh lova, kan pùk a, kan rùl a, kan pùk belh leh zêl a nih hi.

Hetianga sum harsatna namen lo kan tawh chhoh rengna chhan hi tam tak a awm chungin hlawm lian deuh a ṭhen theih a ni awm e. Kum 1972-9186 thleng kha UT (sorkar laipui hnuai a awm – union territory) kan nih avangin Union Home Ministry zêm kan zen a, sorkar laipui khân duh thâla hman tur pawisa min hlui a ni ber e. Rambuai lai a nih avangin sorkar laipui pawh kan lakah a inren lem lo hle. Kum 1987 February ni 20 a state puitling kan lo nih khan ‘special category state’ kan ni chungin kan thawhchhuah ve a ngai ṭan ta a, kha kha kan harsatna lo inṭanna chu a ni. A hma a kan sum hmuh apiang dolet ve ngai lo ang kha a ni ta lo.

Kan sorkar lo hrawn hmasak tawhte’n vote hmuh a sorkarna chan theihna atana mipui sum sem an lo tiam a, an pawngpaw sem kha kan sum harsatna lian tham siamtu pakhat chu a ni a. Hmuh let tur awm lo, pawisa tam tham tak mai sakeibaknei pùka lut ang mai a bo ta kha a tam êm êm a ni. Central Pay Commission-in hlawh leh pension a tihpun ang zelin kan phâk tawk ngaihtuah lovin DA thlengin kan tipung ve zel a. Kan tlin ta lo. State puitling dangte angin Pay Commission hranpa din ve mah ila, chu’ng Pay Commission-te rawtna chu tu sorkar mahin an tihpuitling ngam lo – sorkar hnathawkho ngam miau hek lo. Hei pawh vote hmuh loh hlauhna bawiha an tan ngheh vang.

A vaiin kan sawi kim seng kher lo ang a. LB Thanga Pay Commission, Rochilla Pay Commission, R. Rozika Pay Commission leh Lalfakzuala Pay Commission rawtnate zinga a engemaw ber pawh kha sorkarin lo pawm ta sela chuan kan sorkar hnathawk hlawh hian awmzia a nei tawh ang a. Hlawh inthlau zung mai leh fel lo (pay anomalies) hlawm lian pui pui hi chinfel a nih tawh bakah tun ang êm êm hian hlawh leh pension atâna sum sén a tam tawh hauh lovang tih a rinawm a. Tuna sorkar hnathawk hlawh, pension hlawh leh sorkar inrelbawlna atana budget sum za zela 80 zet a kal a, ram leh mipui hmasawnna hna thawhna atana za zela 20 vel chauh dah ang letling hian kan kal thei tawhin a rinawm.

Sorkar dawihzep, mipui aia sorkar hnathawk hlau hlum dawn kan hrawn rei lutuk hi a la pawi dawn chauh a ni. Ram leh hnam tana ṭha tur a nih chuan huaisen tak leh inthlan lehah pawh tlâk huam ram hruaitu kan mamawhzia chu hei chauh pawh hian a tilang chiang hle awm a sin. ṭha ni a an hriat ngei pawh vote hloh hlauh vanga an pawma an tih ngam loh avangin sum harsatna namen lo hi kan tawh phah a ni.

Hei bâkah hian kan ram sum heh êm êm leh hmasawnna ṭhan tiṭhutu, kan changkanna daltu lian ber pakhat chu eirukna hi a ni a. Ram hruaitu leh hruai tum tam tak hian a taka ram leh hnam hmasawnna ai a thuneihna chelh a mipui sum hmanga inchhek-arbawm leh hausak an thupui ber a nih avangin sorkar laipui aṭanga sum kan hmuhte chu mimal hausakna atan an hmang nasa êm êm a. Sorkar thuneitu official liante lah chuti bawk. Kan ram leh sorkar sumbâwm hi chhùn pachangah an rawk heuh heuh a ni ber mai. Hei hi kan sum harsatna thlentu lian ber zing ami a ni.

A vaiin kan sawi seng lovang a. Sorkar inrelbawlna, a bikin lirthei hman dan leh pisa enkawlna (office establishment cost) senso sang lutuk leh sorkar hnathawk hlawh leh a behbawm bâkah pension-ho tâna kan sénso sang lutuk tihhniam hi inrenchemna atana rahbi hmasa a ni a. Eirukna hi na taka do a nih chuan hmasawnna a kal chak bâkah ṭul lova sum tam tak sên pumpelhin inrenchem kawngah nasa takin hma kan sawn ngei ang. Tun dinhmunah chuan mipui/sorkar sum hi ren lo bawrh bawrh tak kan ni.

Tun mai a inrenchem kawnga tih theih chu kan ram hruaitu (Ministry fawng chelhtute) leh sorkar hnathawkte, a bikin a lawk zualin sum an ren hi a ni. Mizoram sorkar kalphung hi chik taka kan en chuan nuamtawl hi an ang ber a, mipui/sorkar sum hi tling vùm thur mai, a thei thei-in duh ang tawk tawka thiar hmiah hmiah theih niin an hmu ni berin a lang. Hei hi a rang thei ang bera ‘kalphung thar’ tlawhchhana tihreh a ngai a ni. An rawngbawlsakte aia rawngbawltute an hausa lutuk ringawt mai hi ruaiṭhehna a ruaipui ai a fatu hlui a buk lutuk leh a tui lutuk zawk ang chauh hi kan ni.

Mizoramin ama puala sum a thawhchhuah ve tur (state own resources) hi tipung turin mirethei tâna phurrit lutuk siam lova dap a pawimawh a. Chutih rualin mihring kan tam loh avangin tam tak chu chhiah (tax and non-tax revenue) aṭang chuan lâkluh a harsa ang. Chutih lain GST hi kan state sorkarin a dawng tlem lo viau mai thung. Hei hi kan dinhmun a nih avangin kan sorkar inrelbawlna senso hi tihtlem dan zawn ngei ngei a ngai a, thuneihna chelhtute’n nuam an chen a thiang tawh lo a ni ber e.

Tam tak sawi lo pawhin kan sorkar tharin CM, minister leh MLA-te awmpui kawl theih a chanve a a tihniam leh assembly term thar apianga MLA-te car leina tur a thlawna pek ziah a titawp ngam ringawt pawh hi inrenchemna kawng dik a ni a. Amaherawhchu, kan sorkar hnathawkte hian hetiang zawnga kawng dik an zawh ve nghal erawh hi chu a ngai a ni. Ram hruaitute hmalakna hi kan sorkar thuneitute a ṭha zawnga tihhmuhtu ni ngei teh se.

Tùn dinhmuna inrenchemna atana pawimawh ber chu kawng hrang hranga sorkar senso tihhniam hi a ni ber a. Ram hruaitute leh sorkar hnathawkte’n nuam a chén rei ta lutuk hi tihtawp a ngai a, bul ṭanna atana pawimawh ber a ni bawk. Mizoram sorkar hnathawkte hlawh hi central sorkar hnuaia thawkte hlawh tihsan a nih rual (Central Pay Commission rawtna pawm ve zel) a tihsan ve a, Dearness Allowance an tihsan ruala tihsansak ve zel hi ‘Central sorkar drip khai’ a nung ve mai mai Mizoram sorkar hian a tlin tawh lo.

Pay Commission hranpa din a, rawtna ṭha chu pawm ngam a ngai a. Tunah sorkar hnathawk hlawh tihtlemsak thut theih a ni lovang a. Mahse, kum 10 vel a lo liam chuan sorkar hnathawk hlawh leh pension atana sorkar sum senso hi nasa takin a tlem chho thei ang a, sorkar laipui hnuai a thawkte hlawh leh a behbawm tihsan ruala tihsan a ngai tawh hek lovang. Chutih hunah chuan a takin sorkarin inrenchem hna a kalpui thei tawh ang a. Chumi rual chuan sorkar inrelbawlna senso (administrative costs/establishment expenditure) hi nasa taka tihhniam ngei ngei a ngai bawk a ni.

Kan sawi seng lovang. A pawimawh hmasa ber erawh chu eirukna, mipui hmasawnna tur sum pelhe tihtawp leh sorkar inrelbawlna leh hnathawk hlawh bakah pension atana sum hman tihtlem phawt a ni. Kan sorkar thara kan Chief Minister, Minister leh MLA-te’n an mimal car leina tur sum mipui sumbawm aṭanga hman ṭhin titawp a, awmpui kawl theih zat a zahve a an titlem ang hi sorkar official-te pawh hian zawmin zui ve nghal rawh se.

Secretariat-a an awm avang ngawt a Under Secretary aṭanga Chief Secretary thlengin awmpui (household staff) an kawl ngawt mai ringawt pawh hi tihtawp nghal a ngai a ni. Sorkar hna ni lo, sorkar hnathawkte hna thawktu atana mipui sum senga awmpui rawih ang chi hi tihtawp nghal a ngai tihna a nih chu. Hetiang sorkar hnathawkte nawmchenna titawp ngam sorkar hi kan mamawh a ni. Engineer/Officer rual thawhna department a thawk, an awmna hmun (post) mawm (territorial division) a dah loh, khawpui a hmun mawm lova dahte chhawmdawlna atana an ṭhian mawmhote’n thlatin pawisa an thawhkhawm ṭhin an tih hi an entawn a ni awm a sin.

Chhiah tihpun leh chhiah lakna tihpun pawh a la ṭul zel ang. Chutiang bawkin kawlphetha leh tui kan hman mante, kawngpui a lirthei a kan kal mante leh khawpui awm man chenin tihpun chhoh zel a ngai dawn. Khua leh tui ṭha chuan kan tihtur leh mawhphurhna kan hlen a ngai. Chutih rual chuan kan chhiah chawite hi tute-emaw nawmsip bawlna atana hman hi mipui-in kan remti zel dawn lova, kan thikthu pawh a chhe tulh tulh dawn a ni. Sorkar inrelbawlna sénso sâng lutuk kan tihtlem phawt hi sum renchemna rahbi hmasa leh pawimawh a ni.