MIZO HNAM INPUMKHATNA

Mizo zingah hian hnam inpumkhatna kawngah leh kan thisen zawmpui, ram dang leh state danga awmte nena kan inlaichinna kawnga chiang lo tak tak hi an lo la tam êm êm mai a. Tunhma kha chu thudang daih a ni a, kan sawi hi chu Mizo hnam inpumkhatna thila kan ṭhangharh viau tawh ni a ka hriat hnu pawha ngaihdan maksak deuh deuh nei kan la ngah viau mai hi a ni. Khawvela hnam dangte ang bawkin unau hmelhai hun hi Mizo hnam hian a paltlang nasa ve hle tih kan hre vek a. Tunah hi chuan kawng hrang hranga inpumkhatna lamah hian kan harh a, kan pianthar a hun takzet tawh a ni.

A bik takin Manipur a Zofate phei chuan unau hmelhai hun an paltlang zing hle tih kan hre awm e, Mizoram lam aṭanga han ṭhelh hial ngai khawpa an awm ṭumte pawh a awm niin an sawi ṭhin a. Chubakah Manipur a kan unaute leh Naga inchemhar lai khan Naga hel pawl NSCN (I-M)-te khan Zofate an that nasa hle a, hmeichhia leh naupang pawh sawi lovin a samin an sâm a ni ber mai tiin PS Haokip chuan a lehkhabu ‘ZALENGAM’-ah a ziak a, thlalak en hrehawm tak tak pawh he lehkhabu-ah hian hmuh tur a awm a ni.

Burma (Myanmar ni ta)-ah pawh chi bil inkara boruak ṭha lo awm a awm ve fo ṭhin. Mizoramah ngei pawh hian kum 2003 (?) khan Aizawl Zarkawt venga hmeichhe naupang pakhat pawngsual a ni a, heta pawngsualtu hi Burma ram lam mi a nih avangin khilam mi Zofa tam tak hnawhchhuah an ni tih kha kan la hre reng awm e. Hei bakah hian kum 2007 (?) khan (MNF sorkar lai) Assembly-ah private member resolution pakhat Mizoram leh Myanmar inkar ramri hung rawtna a lut a, pawm a ni tawh bawk.

MNF party leh an sorkar kha an demawm viau rualin khatih lai boruak kha unau hmelhai hunlai a nih avangin pawl lian tak takin an thlawp miau avanga khatiang ‘private resolution’ kha pulùt an nih a rinawm ve tho mai a. Myanmar Zofate umchhuah chum chum pawh kha sorkarin a en liam mai mai niin a lang a, chhan ril zawk erawh chu a nei ngei-in a rinawm. Unau hmelhai lai hi chuan thil hi a kal hê bum bum mai zel a ni.

Burma/Myanmar Zofate chauh pawh ni lo, hnam tam zawk Kawlho thleng khian an khawngaihthlakzia hi tam takin kan hre pha lem lo. Kum 1948-a British sorkar aṭanga zalenna an hmuh hnu khan an hruaitu ropui (Prime Minister) General Aung San chu kahhlum a ni a. U Nu sorkar kha kum 1962-ah sipai hotu General Ne Win chuan paihthla-in sipai sorkar ‘socialist’ thurin lam awn chu a din kha a ni a. A party din Burma Socialist Programme Party khan sorkarna a chelh rei viau.

Mipui bet lutuk leh ei leh bar/sum leh pai lama tlakchhiatna namen lo bakah sipai-in thuneihna an pumhmawm tak luatah kum 1988 khan nunau an hel ta a. Hemi kum August ni 8 helna hi ‘8888 Uprising’ tiin an vuah a. A hnu lawkah sipai general rual chuan Gen. Ne Win-a party sorkar thuneihna chu September ni 18 khan hnehchhuhin sorkar thar State Law and Order Restoration Council (SLORC) nunrawng tak mai chu an din a, an ramah thisen a luang tak meuh a nih kha. A bikin helna bultumtu Rangoon (Yangon) zirlaite’n nunna an chan nasa a, rapthlâk tak a ni, a zirlai helna hi tharum hmanga hmehmih zui a ni.

Khami avang khan Burma rama kan thisen zawmpui tam tak Mizoramah an rawn tlanchhia a. A ṭhen phei chu kan unau Chin-hote (Chin hi ‘Chhin’ ti a lam tur. C hi an ṭawngah chuan ‘Ch’ kan lam anga lam tur a ni a, ‘h’ an belh chuan Chhin ti a lam tur) chauh ni lovin Burma mi zinga ‘Kawl’ kan tihte pawh an lo tlanchhe ve nual a nih kha. Kawlhote hi puantah thiam tak an nih avangin Aizawl leh Mizoram hmun dangah pawh puantah hna thawkah an chhawr nasa hle a. Kan unau Chin hmeichheho chu ina awmpui atan kan chhawr deuh ber a, mipa lam chu hna rum thawk atana chhawrah an ṭangkai hle bawk.

Khatih hun lai khan kan tlawmngai pawl lian ber hruaitu lawkte rilru-ah khan Mizo hnam inpumkhatna lamin hmun a luah tlém hle a. Hotu lawk zingah pawh Manipur Zofate chu ‘Mizo-2’ (Mizo Two) ti a sawi duh an awm a ni awm e. Ram hruaitu atana thlan ni lem lo, pawl lian tak hruaitu atana chhan engemaw vanga kan thlantlinte khan ram leh hnam hnuk an hre pha lo satliah lova, chutiang thilah chuan thuneihna nei emaw an inti ta ṭhin a. Hei hian Mizo hnam hi min hliam a, kan inpumkhatna hi an dal fo tawh ṭhin reng a ni.

Mimal hming lam loh theih loh a ka ngaih chu Pu Lalbiakzuala kha a ni a. Central YMA President a thlan tlin a nih hnu khan Mizorama pawl hrang dintu Mara leh Lai unaute leh hmarchhak lama Hmar unaute bakah Burma leh Manipur bakah kan state ṭhenawma kan unau dangte nena inlaichinna leh inunauna ṭha tak rawn din thar leh tu a ni. Sawi thui a ngai lova, harsatna leh chhiat kan tawha tun thlenga unau kan inṭanpui tawn tâk dan chu kan hre vek awm e.

Tunah hian sorkar laipui chuan Burma (Myanmar) a kan unaute nena kan inkar (international border) hung a tum thu a puang a. Zalen taka kilometer 16 thleng a tawn tawna kan intlawhpawh theihna ‘Free Movement Regime’ (FMR) an tih mai pawh tihtawp a tum thu a puang ta tih kan hre vek. Min awptu Kumpinu sorkarin Mizo hnam min rawn hauh lova London khawpui a architect chhawr Cyril Radcliffe-a’n a duh ang anga ramri a siam kha ihe lova kan pawm ngawt zêl a nih chuan hnam nêp tak kan ni tihna a ni ang.

September ni 13, 2007-a United Nations Declaration on the Rights of Indigenous Peoples (UNDRIP) an pawm takah khan keini Mizote anga aiawhsaktu nei ve lo tualṭo hnamte humhalh bikna tùr ruahmanna a awm a. India sorkar pawh hi a pawmpuitu (signatory) a ni. Min rawn a, kan lo remti bawk a nih chuan zalen taka kan inkalpawh theihna pawh chu hlipin ramri pawh chu India sorkar hian hung ang hmiang. Mahse, Kumpinu sorkar tihdan ang mai a min barhluih a, aw kan chhuah ngam lo a nih chuan Mizote hi ‘ṭhian chhan thih ngam’ kan nihna paihin ‘unaute chhan tura thih ngam’ phei chu kan ni pha tawh ngai dawn lo tihna a ni ang.

Myanmar a kan unau, ramri bul hnai a awmte khi Mizoram lam amite nen inchhungkhat hnai, inlaichinna nghet tak nei leh inneih, invui, inral leh lungphunah te la intelh pawlh vek an la ni. Ramri lehlama awm a nau thi vuina a kal tura ‘visa’ lak a ngaih bakah a kalna kawng tur an lo hung tlat chuan a rilru a na ngawih ngawih ngei ang. Chutiang tho chu Manipur tlangrama cheng Zofate leh ral leh lama cheng an chhungkhat lainate dinhmun tur a ni.

Indopui pahnihna tawp hnu aṭanga Europe khawchhak lam ram leh US kaihhruai Europe khawthlang ramte silai hmet puak chiah si lova indo mai thei a an inep lai ‘Cold War’ an tih tâk mai hun inṭan chho chanchin kha tam takin kan hre tawh lo mai thei. Indona a tlawm ta Germany ram bakah an khawpui ber Berlin kha khawthlang ramte awp chin leh khawchhak Communist ramte awp chinah an ṭhendarh a. Indaidanna bang (Berlin Wall) siam a nih kha. He bang siam a nih avanga German mipui tawrhna kha namên lo tak a ni. Mahse, hnam khat na na na chu harh tharin he an indaidanna bang hi an ṭhiat leh ta tho a ni.

Unau leh thisen zawmpui, hnam khatte laka indaidanna, duh duh intlawhpawh khapna leh daidanna bang hung a nih chuan a bik takin ramri hrul amite’n nasa takin an tuar dawn. Eizawnna kawng thlengin namen lovin an tuar dawn a ni. Chu chu a thlen hma ngei hian kan hnam inpumkhatna a nih bakah tawrhna a thlen loh na’n a hun takah kan dodal a ngai. Chutih rual chuan kan inpumkhatna tichhe thei thil ṭha lo leh pawi hmanga sumdawnnate sim leh tihtawp tur zawnga hmalak pawh a ngai dawn. Kan inpumkhatna tichhe thei chi reng reng chu dahṭhat a hun ta.

Hnam lian ve tak ni thei, ṭhendarh a kan awm avanga hetiang lo ni ta hi kan ni tih hi hriat reng a ngai a. Politics taka insuihkhawmin rorelna pakhat hnuai-ah kan awm thut dawnin a lang lova, kan hmuh phâkah chu hun chu a thleng lo mai thei. Mahse, thisen zawmpui, chhul-khat-kual kan nih miau avangin kan inpumkhatna hi kan vawn tlat a ngai. Chutianga kan tih chuan he hnam hi a lian ang a. A zahawm zel dawn bawk a ni.