ZU CHUNGCHANG

Sorkar a inthlâk apiangin ‘zu’ chungchang, zu dawr hawn leh hawn loh emaw, khapna dan (prohibition) kenkawh a nih leh nih loh turte, kenkawh lai mek a nih chuan chhunzawm tur nge tihte leh zu zawrhna dawr hawn a nih chuan khap bur a ni leh dawn em, tih hi Mizorama titi lian pawl tak a tling ziah tih kan hre awm e. Titi lian tak a tlin êm loh pawhin engemaw sawi hat leh rinthu sawi a awm ziah a ni ber. Tunah ZPM sorkar thar a piang a, hemi chungchang hi sawi thar leh a ni ta a.

A hma daih, an sorkar hma-ah tawh khan tun sorkara mawhphurhna pawimawh tak tak chelhtu zing ami hian dan anga phalna nei a zu dawr hawn a duh thu leh pawngpaw khap bur ringawt hi chu ṭha an tih loh thu sawi-in ziak hial pawhin an lo dah tawh ni awm tak a ni a. Sorkar thar hian zu khap chungchangah ngaihtuahna thar a siam dawn ni a ngaihdan lian tak neih thei turin Chief Minister ngei pawhin ṭawngkam a lo thlah tawh tih kan chhiar hlawm awm e.

Sa leh a lam hnai reng reng pawh ei duh lo, India Hnam Pa Mahatma Gandhi khan zu khap a duh a, chumi avang chuan India Constitution a ‘Directive Principles of State Policy’-ah India ram puma zu khap chu duhthusam a nih thu ziahlan a ni a. Directive Principles of State Policy hi dan ang kenkawh chi ni lo, duhthusam dahkhawmna a ni. Mahatma Gandhi pianna state Gujarat-ah chuan a hlawhtling tak tak lo chung chungin tun thlengin zu hi khap a la ni.

Congress ni lo sorkar hmasa ber, Janata sorkar a lo din a, March ni 24, 1977 aṭanga Prime Minister dinhmun chelh ṭan, Morarji Desai (February 29, 1896 – April 10, 1995) khan India ram pumah zu khap a tum tih thawm a ring hle a. Hemi chungchangah hian cartoonist leh chanchinbumi ni bawk Attupurathu Mathew Abraham (11 June 1924 – 1 December 2002) chuan Debonair magazine, September, 1977 chhuakah khan zu khap chungchang hi a ziak a. Ani hi chanchinbu a a ‘thu ziah hming’ (pen name) chu Abu Abraham a ni. A thuziah hi i lo chhiar teh ang:-

“Kum li chu Sushila Nayar tan chuan chatuan hi a ni hawt mai a, mahse, a inmite chuan an hun tawp a hnai tawhah an ngai ngei ang. Inmi leh in lote inepna a chiang tawh a, huphurh vanga rumri pawh ka hre thei tawh. Chief minister a nih tawhna a a thiltih ngaihtuah lêtin Morarji Desai hian zu khap a tum tak tak ang em? Dan kalha sumdawngte kan chunga inlulintirin Janata sorkar hian an nunphung nawmchenna kha a chhawm zuitir dawn em ni?

“Zu khap (prohibition) hian Police leh Excise officer-te eirukna-ah a hruailut a, suamhmang leh pawisak nei lote a chawm thau a, ram ei leh bar dinhmun khawih chingpenin ‘parallel economy’ a din a. Pawisak nei lo leh ngaihtuah chiang lo taka thutlukna kan siam hma ngei hian zu khap avanga a chuang a liama nunphung awm thei hi kan zir chiang hmasa phawt dawn lo’m ni?

“Zu khapin a hrin chhe lutuk hrethiam duhte tana chhiar turin America-in a taka an lo tawn tawh dan ziahna bu Andrew Sinclair (Faber, 1962) ziah ‘Prohibition’ hi ka chhawpchhuah duh a. A thupui tenau zawk (sub-title)-ah chuan ‘The Excess of Prohibition’ tih a hmang nghe nghe a ni. Hei hi kum 1920 leh 1933 inkara America rama thilthleng dik tak chu a ni reng a ni. (A hma kum 1851 aṭang khan America state hrang hrangte chuan zu hi khap bawk mah sela, ram pum huapa zu an khap ṭan chu kum 1920 aṭang khan a ni.

“Sakhaw thila duh fir lutukna hian lutuk lova insumtheihna (moderation) zawng zawng tawpna a thlen a. Zu khap sawimawitute chuan zu hi tur hlauhawm tawpkhawkah an chhuah a, dan hmanga zu khap a nih hnu-ah dan anga siam leh zawrh ni lo zu chhiate chu pawm leh lawiin, a intute an thi dawn tih pawh an hai hauh lo. Columbia University ami Richard Hofstadter chuan, ‘Nunkhaw nawmna kha sual (crime) a lo ni ta a, thununna chuan thununna hlohna a thlen a, kohhran chuan misual rual a siam a, siamṭhat duhtute chu dan kalh zawnga che-ah an chang a, tithianghlimtute chu tur hmanga mi hraitu-ah an chang zo ta. A lutuk leh uchuaka thiltih hian politician-te chu mi lawi lo, pawmdan fumfe (principle) pawh nei lovah chhuakin an ding lamin thuthlung pakhat an vote lai a lehlama zu no dawmah a chhuah a ni.

“G.K. Chesterton chuan hetiang hian a sawi, ‘Sakhaw biak dana duhtui fâl (Puritan) leh tunlai Kristian chuan a thilsualtitu a kut dinglam kha tan ta mai lovin chutiang ti tùr chuan midang a tir a, an khaw kawtthlêr a mipa, hmeichhia leh naupang chenin an kut tansak turin a tir chhuak thin a. Midang nena inchen tlânga nunhona riakah ngaiin mipui rorelna ngaisangtu maksak takah a chhuak ta ṭhin a ni.’

“Zu khap duhna ang tho hian fa nei thei lo tura insiamtir hawi zawnga che pawl an awm bawk a. Misual an pian lohna tur leh inthlahpunna thununa mingo fir (Anglo-Saxon) chauh an pian theihna tura duhtute thiltih a ni. Hetiang ngaihdan neitute chuan misual inthlahchhawng an awm loh chuan tannin (jail)a tângte leh mirethei chawmna hmuna awm an tlêm ang a, mihausate’n chhiah an chawi tlém phah an beisei a ni.

“United States a zu an khap lai khan dan kenkawh kawngah harsatna chinfel theih loh a siam a. Court roreltu, tanin leh police an tam tawk loh lai-in dan kalha zu siam, zuar leh tawlhrutu erawh an tam êm êm thung lawi si. Walter Lippman chuan kum 1932 khan hetiang hian a ziak a, ‘Sakhaw thila famkimna duhna chuan America mipuite chu an Constitution-in zalenna a pekte a mausamtir a, an duhthusam a tlansantir bakah dan pawna hnawl nunah a hruailut a. Zu khap avang hian US hian dan khauh ber nei chungin ram dang mipui changkang dangte aia sorkar chak lo ber an neih phah a ni’.

“Zu khapna dan (prohibition) kenkawh hian a huhova suahsual bawlte (organised crime) a tipungin thuneihna a pek belhchhah a. Dan bawhchhetute tan eizawnna leh sumdawnna ṭha elkhena hawnsak bawk a. Misual hnuchhui thiam (criminologist) hmingthang John Landesco sawi dan takin, hetianga dan bawhchhe chunga sumdawngte tân hian hrem a hlauhawm lo sawt a, hlawkna huiluh belh erawh thil chiangsa a ni thung a, mi suam, mi rawk leh rukruk pangngai aiin khawtlang endawng an pumpelh bawk lawi a ni.

“Al Capone ngei pawh khan intifel êm êm khân hetiang hian a sawi a nih kha: ‘Mipui duh leh mamawh êm êm pe a sum siam ka ni a. Dan ka lo bawhchhia a nih pawhin Chicago khawpui a chéng min dawrtu za têlte hi keimah ang thova dan bawhchhia an ni ngei ang. Kan danglamna awm chhun chu kei-in ka zuar a, anni’n an lei a ni mai. Mitin hian misual, vau leh bumna hmanga eizawngah min puh lai hian kei chuan sumdawngah ka inngai hmiah thung. Zu ka zawrha ka hralh hian dan kalha zu zuar (bootlegging)-ah min puh a. Min dawrtute’n Lakeshore Drive hmuna tangkaraw thlenga an inchhawp chuan mikhual laka ṭhat chhuahah riak an inngai thung a ni,’ a ti a ni.” Abu Abraham ziah dan kimchang chu a len dawn loh avangin tlêma kaih tawi a ni.

Al Capone-a hi a hming pum chu Alphonse Gabriel Capone (January 17, 1899 – January 25, 1947) a ni a, Chicago khawpui a misual pawl intelkhawm (mafia) hotu a ni. Kum 1920-33 chhunga United States-in zu a khap hlawkpui bertu zing ami a ni a, zu khap hi hausa tawntaw nih phah khawpin a hlawkpui a ni. A thusawi tlar hnuhnung ber kan han lehlin ve ngial hi a saptawng chuan: “When I sell liquor, it’s bootlegging. When my patrons serve it on a silver tray on Lakeshore Drive, it’s hospitality,” tih a ni.

Kan ngaihsan êm êm American hovin kum za chuang kal ta, kum 1920-1933 chhova ât an lo so tawh, an sim tak vang vang zu khap chungchang hi Mizoramah chuan sawi hlawh ber leh chai luih luih hlawh ber a la ni reng a. Kan ram ṭhanmawhbawk dik tak leh hmasawnna dâltu eirukna do kawngah te, kan ṭhalaite that zawih zawihtu ruihhlo leh natna hlauhawm HIV/AIDS lam vei lo hian zu khap leh khap loh buaipui tawk lek kan la ni a. Zu khapin a hrin zu chhe in vanga ṭha lai leh pavalai thi mawlh mawlh pawh kan hmuh kan theih a, chuti khawpa zu hua anga lan châk leh zu buaipui chu kan ni a. Lemchang lova a taka pen ngam hi kan mamawh tawh takzet a ni.