BUDGET

Kumin atana Mizoram sum ruahman (budget) chu Finance changtu Chief Minister Pu Lalduhoma chuan Thawhlehni khan Assembly House-ah a pharh ta a. Kum 1984-a politics a zuang lut kha a ni a, kan CM pakhatin ‘Budget pawh la pharh ve lo’ ti a a sawi khan kum 40 hnu-ah a budget hmasa ber a pharh ve ta a. A lawmpuiawm khawp mai. ZPM hi nikum November ni 7 Assembly inthlana hneh taka sorkarna siam thei khawpa lo dingchhuak an ni a, kum 2018 November ni 28 khan MLA 8 an tling a. Nikumah chuan MLA 27 zet neiin December ni 8 khan an sorkar lalutin sorkar an siam ta a nih kha.

Sorkarna chang theihna tura an beih chhoh lai khan thutiam an ngah êm êm mai a. Tlangval hmel ṭha lem lo takin khaw khat nula hmel ṭha rim thluk tum a hêl ang mai-in thil ṭha hlawm, mipui-in kan ngaihzawn theihna tur chu min tiam kim thaw thang mai awm a sin! Chutiang lam chu a kip-a-kawi-in kan sawi hman lovang. Chu bakah thla 2 awrh an sorkar tiha Mizoram sum hman tur ruahman (budget) an rawn chhawp chhuah hi duhthusam chu a ni dawn lo tih pawh chiang sa tho a ni. Chuvangin Finance department changtu Chief Minister Pu Lalduhoma’n kumin budget a pharh takah khan a duhdan ang diak diak a thun thei dawn lo tih a chiang.

Chumi tehfung aṭang chuan ZPM sorkar thar hi beisei sang lutukin kan teh rih dawn lova. Nakkum, 2025-2026 budget aṭang erawh chuan kan thikthu a chhe hretin kan teh fet sawt dawn tih an hriat lawk pawh a ṭha awm e. Kum 2018 a MNF sorkar hlimin Congress sorkar lai a New Economic Development Programme (NEDP) sum hman bang hmang ṭangkai a, Congress sorkar hmingchhiatna lian ber pakhat kawngpui chhe lutuk siamṭhatna atana an hman kha kan la hre hlawm awm e.

Chutiang chiah chuan ZPM sorkar thar pawh hian MNF sorkar an sawiselna lian ber ber leh an policy an vawrh ber atan Healthcare Scheme hnuai a damlote enkawlna man ba rulhna leh kuthnathawkte thlai tharchhuah leihna atana sorkar hmasa-in SEDP sum a hman (sem) hman tak loh chu an han vauchher ta kha a ni a. Damlo inentirna man ba chinfelna atan cheng vaibelchhe 40 pawtpengin hmunphiah, sawhthing, aieng leh hmarcha leina atan cheng vaibelchhe 110 serh hran a ni bawk a. Hei hi Supplementary Demand/Revised Estimate lamah an suan lut a. Mahse, tun dinhmunah he cheng vaibelchhe 150 hi hman ṭangkai a la ni rih lova, thla 3 an sorkar ṭep tawh.

Sawi tawh angin thla 3 pawh tling lova budget ṭha leh ropui bakah an party/sorkar duhthusam ang diak diak an pharh thei dawn lo tih chu hetiang lam chikmite chuan in hre vek awm e. A chhan chu Mizoramin sum harsatna namên lo a tawh chhoh reng vang hi a ni a. Pawisa hi thisen nen tehkhin ta ila, Mizoram sorkar hi chu thisen tlakchham natna (anemia) vei reng anga ngaih tùr a nihna hi a rei tawh hle. A hma lam kan sawi thei lo a nih pawhin kum 1998-a MNF an rawn sorkar a CM Pu Zoramthanga’n sorkar sumbawm (treasury) ruak an rochun thu a sawi nawn fo aṭang khan tun hi kan thleng chho a ni.

Tuna kan ZPM sorkar thar pawhin MNF sorkar aṭanga a rochun zingah sorkar hnathawk hlawh leh pension hlawh sâng lutuk a tel a. Inthlan la hnaih vak loh lai a sorkar hnathawkte Dearness Allowance (DA) pe lo ngam (sorkar laipui hnathawkte DA lak ang diak diak) kan nei emaw kan tih lai khan inthlan hnaih tawh tak taka sorkar hnathawk inzawmkhawm pawlin an nawr tâkah khan kan sorkar kha hmeichhe buan chak lo ang mai-in a tlawm ta duai duai a. Chu chuan sorkar thar tân phurrit pawh a siam ta ngei a nih hi.

Thlai thar leina tur a Di Aa Eichhi DAH lam chu kan la sawi pha lovang. Tun budget a lung-ti-awi lotu ber chu kan CM hlui ṭawngkam takin ruaiṭhehna a mipui hlui atana kil tur awm mang lova fatu hlui lam a buk hluai ang kan hmu leh ta thova, kum hlui ai a a la nasa leh zual hi a ni. Sum ruahman (budget)-ah hian budget pharh paha kan CM thusawi hi i chhiar teh ang: - “Kum 2024-25 chhunga kan Revenue Expenditure hnuaia sum hman tur ruahman chu Cheng Vbc. 11,957.04. a ni. Hei hi kum kal mek BE Cheng Vbc. 11,200.76 aiin 6.75%-in a sang zawk a, tin, kan Budget pum pui atanga 82.97% a tling bawk a ni.”

Hemi awmzia chu sorkar hnathawk hlawh, pension hlawh, sorkar inrelbawlna senso, mipui hmasawnna atana hman tur ni lo sum sén tur zawng zawng hi kan budget pumpui aṭanga za zela 82.97 a tling a. Mipui mimir tana malsawmna tur, hmasawnna hna thawhna atan sum ruahman chu kan sum ruahman budget aṭanga za zela 17 awrh a ni. Kan CM-in budget a pharhna a a thusawi hi lo chhiar leh ta mai ila – “Tun financial year tharah hian Capital Expenditure atana sum kan ruahman zawng zawng chu Cheng Vbc. 2,455.08 a ni a, Budget pum pui atanga 17.03% a ni. Kum 2023-24 ah Cheng Vbc. 3,141.19 a ni thung.”

Hetianga hmasawnna hna thawhna tur tlêm lutuk leh sorkar hnathawk hlawh, pension leh sorkar inrelbawlna atana sum hman tur a tam viau chhan CM-in a sawifiahna hi i lo chhiar leh teh ang - "Kum 2024-25-a kan Revenue Expenditure kum kal mek aia a san hret na chhan tur tlangpuite chu heng, salary leh pension atana sum sen belh a ngaih vang te, establishment cost a san zel vang te, kawlphetha (power) leina leh tui pump-na bill sang chho zel te, buhfai leina san hret zel te leh private sikul thenkhatte dinhmun tha zawka hlankai a nih avangte an ni hlawm a ni."

Sorkar tharin budget siam kawnga harsatna (constraints) a neih hi hriatthiam loh luihsak ngawt chi chu a ni lova. Sorkar hmasate’n kalphung dik lo siamṭha tura an thawh tawk loh vang pawh a ni. Chutih rual chuan thil kal dan fuh lo siamṭha a, kalphung thar kalpui tura kan beiseina chu awmze nei lovah an chan ta phawt chu a ni a. Nakkuma budget an pharh leh hunah kan lo en dawn tih an hriat a ngai thung ang.

A bik takin thlai thar lei chungchangah hian kum tam an thutiam hi an tlangaupui tawh a. Chu chu nakkum budget aṭangin a tak ram an thlenpui dawn nge dawn lo tih kan en dawn a ni. Economic Survey (2023-24) kan en chuan Mizoram mihring tam zawk eizawnna lo neih/huan siam leh a behbawm (agriculture and allied services), sap ṭawnga primary sector an tih mai ṭhan dan hian lung a ti-awi mawlh lo a ni. Sorkar hnathawk leh service sector dang (tertiary sector an tih mai)-in kan ram sum thawhchhuaha an thawh chu za zela 45.70 lai a nih lai-in mipui tam zawk, kuthnathawktute thawhchhuah chu za zela 20.15 (kum 2022-23) chauh a ni a, kum kalta aiin a hniam zawngin a la kal zui.

Hei hi kan sorkar thar tana hmasawnna tur atana chona (challenge) pawimawh ber a ni hial awm e. Kum 5 hun an neih chhung hian engtin nge an kalpui dawn tih hi a thlangtlingtu mipuite hian kan en zui-in kan chik reng dawn a ni tih an hriat a ngai. Inthlan dawna chakna chan theihna atana vote huina tura thutiam (manifesto/election promises) hi thu khat a ni a, a taka tihpuitlin erawh chu a dang daih a ni. Kuthnathawktute thawhrim rah, an thar chhuah hralhna kawng zawn sakin a man man zawkin an hralh thei em tih leh mahni kutkawiha eizawng (entrepreneur)-te tan a takin sum ruahmanah pawisa dah a ni em tih hi hetiang lama nasa taka thutiamtu kan sorkar thar kan tehna lian ber tùr a ni ang.

Chumi piah lamah chuan a tir lama kan sawi angin he ram sum leh pai dinhmun sawh nghet tùr hian kan sorkar thar lakah mipui-in beiseina sang tak kan nei a. Chu beiseina avang chuan sorkarna pawh chelhtir an ni. Tun mai-ah chuan kan the fel lutuk dawn lo kan tih tawh kha. Kum leh aṭang chuan kan teh fet tawh dawn a, kumtinin an budget pharh aṭangin kan teh fet telh telh bawk ang. Kan ram sum harsatna kumhlun hi chingfel a kawng dika hruai tùrin kan beisei a. Chumi chu an tih theih loh chuan mipui hian an tlangaupui ber ‘kalphung thar’ hi rilru tharin kan endik ve tawh dawn a ni.