HNAM KUT

Aizawl lammuala Chapchar Kut lawmna-ah hian kum tam fê ka kal duh tawh lo. Kut ka chhim ve duh loh chhan hi phaitual hnim lem phah hmaa a khuk lutuk vang te, mihring pung khawm hùhâng ka zawh loh vang te a ni lo. Thil lem lutuk hi ka ngainat loh vang leh hetiangah hian ka tel peih loh vang ni lovin, ka tel ve duh loh hrim hrim vang zawk a ni. Kan Mizo hnam ziarang (culture/tradition) tidal zawnga thil tih hi ṭha ka ti lo a ni ve tawp mai a, chu chu ka kal loh chhan a ni.

Kumin kan Chapchâr Kut lawmna vawrtawp kha mingo/sapho tih dan concert-in an khâr leh kha a ni a. Mizo hnam nun leh kan kut hman ṭhin dan nen a inmil lo tawp. Kan ṭhalaite duh zawng musical concert hi kan sawisêl hrim hrim lo. Keini pawh western classical music-te tuipui ve ṭhin tho kan ni a, ‘cowboy hla’ kan tih maite pawh lo kùrpui ve tawh ṭhin kan ni. Sapho rimawi genre hrang hrang engemaw chen hre ve nial nual, Jamaican zai thiam, hla phuah thiam leh rimawi lam thiam chungchuang Bob Marley hla sak ṭhinho ‘reggae’ music genre thlenga tuipui ve kan ni. Mahse, khawthlang rimawi leh hlate hi kan hnam kut pawimawh ber nén inlaichinna a neih reng reng kan hmu thiam ve pek lo.

Ṭhalaite duh dan tih chhuanlama Chapchar Kut kan hman ṭhin dan sawi mawi a, sawi pial thiam tak tak an kuh ṭulin a rinawm a. Hetiang mite hi hnam ziarang phatsantu leh hmêlma dik tak an ni. Kohhran hruaitute hi chuan kan Mizo pipute rimawi leh hlate kha an duh lovin an hluihlawn ṭhak a, sapho hla phuah leh a thlùk bakah an rimawi chhepchher zawng zawng erawh chu Pathian biakna atâna chhawm luh an duh a, duhtui thei pawh an ni lo. An thinlung kha dik hek lo.

Ṭum khat chu High School kan kal lai-in kan ṭhian zaho khan Mizovin ‘tlar thum zai’ an tih mai thlukin biakin pakhat (hei hi kohhran hall a ni ta zawk em ka chiang tawh lo)-ah hla kan sa ve a. Khuang bakah Mizo rimawi chhepchher seki kan keng lut bawk a. Kha kohhran hruaitute kha an lawm lo hle tih ka hre leh. A thu khan kohhran sedai a ṭhiat lo satliah lo va, a nêk pawh a nêk pha lo va, Kristian hla thu ṭha pangngai a ni. Mahse, a thluk kha an duh lova. “A thlukah Parte i buai em ni?” tih ang chiah a ni.

Chutih hun lai bawr vek chuan Crusaders leh Invaders tih vel kha an lo lâr chho va. Sâp hla an phuah deuh hlir an sa a. An rimawi chhepchher drum set leh electric guitar kan tih maite nên biakin maicham (pulpit) huang chhung an bêl a. An hla sak thluk chu sâp tak tak a nih bâkah a thu pawh a tam ber chu khatih hunlaia inkhawm tam berin a mik-a-mak pawh kan hriatthiam loh sapṭawng a ni. Keini tehlul ai pawha sâp ṭawng thiam bik lo an ni a, an hla thu pawh a dik ka ring ta lo va. Keini ang kohhran upa-ah pawh duh fir tak mai enkawl seilen tân chuan mit a mim a, rilru a na thei hle. Mahse, kan thu lo vet vet em mai.

Mingo emaw, vai emaw, Mizo ngei pawhin ‘beat contest’ an huaihawtte, khawvel hriat hlawh emaw India rama ngaihsân hlawh ‘band’ te chah chhuaka musical concert huaihawt ang chi hi kan do hauh lo. Kohhran ṭhalai emaw tlawmngai pawlte’n emaw concert ang chi intih hlimna an huaihawt lah sawisel kan tum hranpa lo. Mahse, kum heti chen kan Mizo hnam kut pawimawh ber mai Mizo nial nual leh sap tih dân chawhchawrawia kan hmanga kan lawm ṭhin hi chu hnam boral zia a nih êm loh pawhin hnam ziarâng ti dal tùra ruat bik hnam hmelma tirhkohte hnuhma tih loh rual a ni lo.

Sawi tawh angin, ‘beat contest’ a ni emaw ‘western musical concert’ emaw ‘Indian musical concert’ thleng pawhin a buaipuitute tân Mizo ṭhalaite lawm zâwng a nih phawt chuan huaihawt zêl rawh se. Sawisél thu a cheng lo. Kohhran ṭhalai leh tlawmngai pâwl inkhawmpui-ah pawh an ti duh a nih chuan lo ti zêl se. A pawm theitu kohhran/pâwlin an pawm miau chuan phalsak ngei a pawi lo mai ni lovin a ṭha ve pah reng. An thu pawh a ni.

Mizote hi Siamtu-in hnamah min siam a, kan ramri tùr pawh a ruat vek a, mihring/sorkar chak zawk leh ralthuam ṭha zawk neite’n min awp betin an duh duhin min ṭhen hrangin kan ramrite min barh lui mai a ni a. Mingo kan ni lova, Siamtu-in mihangah min siam hek lo. Asia chhim chhak lama kan hmel leh pianze anpuite ang lêm lova nunphung leh ziarâng hrang leh ṭawng hrang hi min duansak a. Chumi piah lama pawimawh ber chu hnam nunphung leh ziarâng (culture, tradition leh custom) hrang hlak neia din kan ni bawk. Hnam nunphung leh ziarang hi kum khata lo awm mai a ni lo va, a kum za tel, sang, sing tel hun chhunga lo intuh (evolve) a ni.

Mizote hi kan vai deuhthaw-in kum 50 chhung velin Kristianah kan inlet deuh vek a, chumi chhung leh a hnu-ah kum tam tak chhunga kan hnam ziarang lo intuh chu kohhran hruaitute’n malmâka hmêlmâk tura min zirtir angin ral do takin kan do ta mai a. A pawi vawng vawng teh e. Kohhranin hman an phal tâk loh avangin kum tam tak chhung chu Chapchar Kut pawh kan hmang ngam tawh lo va. Kan hnam kut ropui leh pawimawh ber kan vui liam mai tur chu zirlaiho ngaih a ngam ngang lova, kohhran mitmei vêng chungin thar thawh leh a ni na a, tun hi kan thleng ta a nih hi.

Kohhran mitmei veng dui reng chunga kut ṭhin kan nih miau avangin engkim mai kan chawhchawrawi-in kan hmang/lawm a. Pathianni a Kristian ṭha ber anga inkhawm a, Thawṭanni aṭanga mipui chanai sum eisaka eiruk hreh hauh lo leh dik lo taka thil tih pawisa miah lo nih hi lemchanna lianpui a ni a. Chutianga hun kan hman reng lai chuan kum khata ni 365 (kumin chu ni 366 a ni)-a ni khat chauh tak tak Chapchâr Kut hmanna hun kan nei a. Chu kan ni vawi khat neih chhun chu kan hnam ziarang leh kan kut hman dan dik takin kan lawm ngam lo a nih chu! Rapthlâk tak a ni.

Mizovin Chapchar Kut lo pawh hi kut dang kan nei a, chu chu kan hmang lo a nih pawhin kan kut pawimawh ber tal hi chu kan ngai pawimawh tùr ni ang. Kum khat, ni 365 kan neiha ni khat chauh tal kan hnam kut kan lawm chhun hi kan hnam ziarang ang taka kan hmang thei lo a nih chuan i lawm tawh lo ngam ang u hmiang. Pi leh pute’n kut ni vangthlaa hun an hman ang dik tak khan kan hmang thei tawh kher lo a nih pawhin kohhran mitmei veng dui chunga Kristian tih dan tùr ni-a kohhranin a pawm dan khawthlang mingoho nunphung leh zia ‘western culture’ nena chawhpawlh, loh a theih chin china kan hnam ziarang fir kan kalpui theih anga lawm a hun tawh tak meuh.

Chutianga kan ti thei lova kan ngam hlawl lo a nih chuan kan hnam kut ropui leh hlu tak hi khawthlang mingoho tih dan leh kan sakhaw vawn thar tih dan tùr ni-a kohhran hruaitute’n an pawm dan anga chawhchawrawi hi chuan i lawm lo ngam tawh zawk ang u hmiang. Mahni hnam nunphung leh ziarâng ti bawrhbâng zawnga khawsate hi hnam ralna atâna hmahruaitu thim tirhkoh bâk an ni ngai lo.

Kan ṭhenawm state-a cheng Kristian sakhaw zuitu ni ve tate thil tih dan hi zir chiang ila, an hnam nunphung leh ziarâng bosala hnualsuat ṭhakin an Kristian ve lo. An hnam nunphung, incheina leh ziarang bâkah an kut hman dante vawng nung chungin an Kristian thei bik a. Keini kan nih vânga kan tih theih loh bik chhan tùr a awm lo. Kan sakhaw thila lem kan chan vang bâk a ni lo va. Lu ti hai thei hrim hrim do hi kan thupui ber a nih chhung chuan he hnam hian hma a sawn hek lo vang a, kan hnam tih dan phung dik tak angin kan kut mai mai tawh dawn lo. Khawvel hnam changkângte hmuh hniam leh hmuhsit kan hlawh kumkhua zawk ang.

Kan rawt anga kut lawm tùr hian mi sing tam rik luih luih a ngai lova. Sorkarin budget aṭanga sum sik chhuak lo hian Krismas leh Kum thar kan lawm ang leh YMA Ni kan lawm ang deuh hian vêng/khaw tinah kan pi leh pute’n kut an lawm dan ang takin lawm ta mai ila. Kan vêng/khuaṭheuhah kut ila, chhawng i hnawt ang u hmiang – engmah inrawlh lovin a firin lawm I tum tawh teh ang u.