Guest writer
HC Vanlalruata
HSLC EKZAM ZAWHNA
Kumin pawl 10, High School Leaving Certificate (HSLC) ekzam a subject pakhat zawhna siamtu (zirtirtu pakhat) depdet luat avanga kan buaina hi thil thar a ni hranpa lo. Hetiang mi depde hi kum tam tak kalta-ah khan kan lo hre tawh. Kan rualu zawng zawng Assam Board hnuai a ekzam an nih lain keiniho kha Mizoram Board of School Education (MBSE) hnuai a ekzam hmasa ber kan nih avangin kan bangbo zual hle a. Bangbo lo thei pawh kan ni lo. Zawhna lo chhuah dan tùr rindan tak ngial pawh kan nei thiam hlawm lova, zirtirtute pawh an bang bik lo.
Chutiang chu kan nih avangin ka hmelhriat pakhat, Aizawl a High School lâr tak pakhata lùt kha ka rawn a. Ani chuan English subject a an zirtirtu pakhatin zir tùra a kawhhmuh (suggested questions) min lâk/ziah chhawntir ve mai a. “Kan teacher chuan ‘hei bâk zir a ngai lovang’” ti a a sawi thu-in a khahchhilh zui a. A tirah chuan ka ngai thutak tehchiam lo. Mahse, ekzamna hmun (examination hall)-a kan zawhna chhân tur min pêk ka’n en chuan ka hmelhriat pa min ziah chhawntir ang leh indawt diak diak kha zawhna a lo chhuak tih ka hmu ta mai a.
Ka la hriat chian em emna chhan chu English subject a mark engemawzat pu ve ‘Rapid Reader’ kan tih mai-ah khan Scottish pa ropui Robert Louis Stevenson-a ziah ‘Treasure Island’ kha kan zir a. Kha lehkhabu behchhana zawhna lokal (chiang takin ka hre thei tawh bik lo)-ah khan Captain Flint leh Israel-a chungchangah zawhna dik lo/letling a awm a. Ka chhang ta lova. Zodin Cinema Hall a vawi hnih zet ka lo en tawh (kan zir ve loh) sikul ṭhenkhatin an zir, Robinson Crusoe chanchin zawhna kha ka chhan phah ta a ni.
Ekzam zawh hnu a kan sikul (Synod High School) zirtirtute ka hrilh lah chuan ka thusawi kha min ngaih pawimawh sak lêm hauh lo leh nghal. Khami kum result-ah khan ka hmelhriat, an zirtirtu-in zir tur a hrilh phal taka min ṭawmpuitu kalna High School ami (Mizo ni lo) kha Matric result pumpui-ah pakhatna a ni ta nghe nghe a. Chuti chungin kan sikula kan ṭhiante an ti ṭha a, tun thlenga kan sikula Matric result a a tiṭha zual 10 zinga tel tam ber kum chhinchhiah tlâk a la ni zui ta a ni.
Hemi hnu hian Education Minister Dr. H. Thansanga hunlai a HSLC zawhna a hun hma a hriat lawk (question leakage) kha a awm leh a. Chanchinbumi kan nih tawh hnu (1990s bul lam kha) a ni a, Police-te nen kan chhui hova, Aizawl chhimlam daifem khaw pakhata MBSE a hna sâng tak thawk pawh ni lovin an pisa aṭanga zawhna a lo lakchhuah tam vak lo an khua a HSLC ekzam tur leh chhungkhat laina hnai a lo duhsak paha sum tuak na’na a hman chungchang kha a ni a. Khatihlai a Education Minister Dr. H. Thansanga khan mawh la-in a tak takin a ban phah ta nghe nghe a nih kha.
Tuna kan buaipui tâk luai luai hi matric kan ekzam lai a thilthleng nena inang deuh chiah kha a ni a. Grade IV pakhatin sum tlemte siamna atana zawhna a lo hralh ru ai kha chuan ngaih thutak zawk ngei ngei tur a ni ang. A chhan chu a hnam pum rinawmna (Mizo integrity) khawiha pawikhawih pha a ni miau mai. Government Mizo High School zirtirtu thiltih dik loh a ni leh zêl hi a pawi zualna chhan a ni. A chhan chu kan ram hruaitu ropui tak tak engemawzat lo chherchhuaktu sikul a nih miau vang a ni.
Zirna (education)-ah Mizoram hi a hlawhchham a ni tih pawm a ngaih thu kan Chief Minister-in Thawhlehni a Assembly inkhawm a a sawi kha thil zahthlâk a ni chungin a dik thui viau lawi bawk si a ni. Kan ram zirna hi kohhranin a enkawl lai kha chuan a chhe lo hle tih kan hria a. Sorkarin a lak hnu-ah pawh engemaw chen chu chhe vak lovin a kal a. Engemaw hunlai phei kha chuan All India Service (AIS) a lut tam ber (mihring awm zat a zirin) kan ni ve hial tawh awm a sin.
A lo chhiat chhoh tâk chhan hi rorellai party apiangin zirtirtu atana lehkhathiam apiang la lova, party headquarters, block leh unit hruaitute chhungkhat laina an lâk tam tâk lutuk avanga lo inṭan a ni chiah em hriat a harsa viau mai. Engpawh ni se la, zirtirtute hi zirna atâna an pawimawh êm avangin zirtirtu lâk dan a dik loh miau chuan zirna a lo chhiat tâk chhanah puh loh theih chu a ni lo. Mizo hnam zahpuiawm taka siamtu tam tak chu zirtirtute an ni tih hi sawi ta ila, lo la na viau awm mah sela a pawi ka ti lem lo.
Zirna-in a tum ber hi ekzam-a chhan ṭhat vanga pawl sawn mai mai a ni lova, thiamna tak tak paw chhuak tùr leh an zir chhuah hnu a eizawnna atâna hman zui tlâk a ni tur a ni a. Zirna kalphung dik taka zir chhuak chu ama ke-a ding thei leh sorkar, company leh mimal hnuai a a thawh pawha chhawr tlâk a ni tur a ni. Chutiang ti thei lo zirna kalphung chu kalphung hlawhchham chiang tak a ni mai.
Tun hma khan Communist sorkarin mi thluak an suk nasat dan tarlanna ‘Krista vanga Tihduhdah’ (Tortured for Christ) tih ziaktu Nicolai Ionescu ti a koh bawk ṭhin, Richard Wurmbrand (Romania pastor) thuziah kha tam tak chuan kan chhiarin a rinawm a. Communist hovin Kristiante kha Pathian awm ring lo turin an thluak an suksak (brainwash) ngat ngat a, hrehawm taka siamin Pathian awm an rin loh hunah nuamsa taka awmte an tiam ṭhin ni awm tak a ni. Khatiang kha kan rama zirna kalphung nen hian a inang deuh.
Thiamna tak tak paw chhuak tur ai-in ekzamna a tihṭhat a pawl sawn thupui ber tùrin kan zirlai tam ber hi kaihhruai an ni a. Zirtirtu ṭhenkhatte’n zirna hi mihring chhawr tlâka chher chhuahna atan ni lovin an sikul hming ṭhatna ngaihtuah ringawtin ekzam a ṭha taka pass tir ngawt an ngaihtuah hlawm a. Mimal enkawl sikulte phei chuan sumdawng rilru pu-in an sikul result a ṭhat an duhna chhan chu a kum leha zirlai tam zawk an luh a, pawisa tam zawk siam ngawt an thlahlel a. Ekzam dawna gospel camping ang mai a an thluak su tura an ‘camp pui’ ṭhin hian hei hi a ti chiang a ni.
Naupang pakhatin buhchi-um aṭanga pangang chhuah harsa ti tak a lo ṭanpui chanchin kha kan hre tawh mai thei. Kha naupangin khuarél dan bawhchhia a a lo ṭanpui avang khan phengphehlep mawi taka rawn chang tur pangang kha a sawngnawi a, a thlawk thei ta lo a ni. Zirtirtute’n zirlaite nun insiam chhoh hun pawimawh hun lai taka thawhrim, teirei peih leh taimak inzirtir ai a pumpelh hnai leh nuam inzirtirna/inenkawlna an kalpui hian kan ram zirna leh zirlaite a tisawngnawi nasa-in thil an tichhe thui tawh hle mai. Tuna zirtirtu pakhat thiltih ang chi hi he pawikhawihna lian tham lo lan chhuahna pakhat a ni.
Thiamna tak tak paw chhuak lo zawnga kan zirna kan kalpui rei tawh avang hian kum rei tak chhung chu UPSC leh SSC a kan zirlaite an tlin theih tawh loh bakah India ram pum intihsiakna dang JEE leh NEET-ah te pawh kan ngaihsan hauh loh state-te kan tluk ngai tawh lo. A pawi vawng vawng a ni ringawt mai. An sikul hmingṭhat um luat avânga an zirlaite board ekzam a chhuak tur rawlruk duhtute hian dan an bawhchhia a ni satliah lo, an zirlaite kha beih hrâm hrâm hmachhuana hlawhtlinna aiin kuttling lova hlawhtlin duhna an tuh a. Hna an thawh hun pawha kut tling lova sum lakluh pawisak lohna nghet takin an tuh tel a ni.
Tlêm lai deuh khan primary sikul zirtirtute kha matric (pawl 10) tal an nih loh chuan ban tur tih a ni a. Khatih lai khan matric pass ngei ngei theihna sikul kha an pan ruih ruih mai an tih chu. Chhim lam high school an ni hlawm awm a sin. Zawhna chhuak tur an zirlaite hnena hrilh ru duhte, leh matric pass awlsam êm êm theihna sikul enkawltute hian kan ram zirna hi an tichhangchhe satliah lova an tichhe thùk êm êm a ni.
Kan zirlaite thinglungah hian rinawmna, thil dik taka tih duhna, thawhrimna leh teirei peih pawimawhzia kan tuh a hun tawh hle mai. Ekzam lai a entawn duh lohna thinlung thlengin. Awlsam tak leh a pumpelh zawng lo tur leh thawhrimna tak tak néna zira, an zir chhuah hnu pawha an kalna lama thiamna tak tak nei tura kaihhruai an nih chuan an nun kal zelah hlawhtlinna tak an nei ngei ang a. A pumpelh zawng lova rinawmna nêna thawhrimna kan zirtir phawt chuan zirlaite mi hlawhtlingah an chhuak ngei bawk ang a. Mipui sum eiru lo tura inzirtirna lamah kan hlawhtling ngei bawk dawn a ni.