Guest writer
HC Vanlalruata
TIHTUR TILO
Kan Police te leh Excise and Narcotics hnathawkte hi an fakawm viau-in kan hre ṭhin a. Mizoram Police in misual an mante hi court-in a hrem deuh vek tih theih a ni a. Misual hnu chhui-a an ṭhat rualin an puh dan nemnghehna (evidence) lakkhawm lamah te leh kawng hrang hranga an thawh ṭhat avangin hetiang thleng thei hi ni-awm tak a ni a. Kum 2014 khan India ram puma Police-in an mante court-in thiamloh a chantir dan (conviction rate) chu 45.1% a ni a. Mizoram hi hemi kawngah hian a sang bera 92.9% lai a ni a; Kerala-in dawtin 77.8% a ni. Chutihlaiin Bihar state chu conviction-ah an hniam bera 10% chauh an ni a, West Bengal-in dawtin 11.1% an ni a; kan ṭhenawm Tripura pawh 20.1% chauh an ni. A data kan neih ve chiahlo na-in Excise and Narcotics department pawh hi an che ṭha thawkhat tih chu a lang a. Ruihhlo bikah hian Pseudo-ephedrine vanga mante hi thiamloh chantir an la awmlo nia sawi a nih rualin ruihhlo dang vanga mante chu an hrem tam viau awm e.
"Commission or omission" tih hi sapṭawnga ṭawngkauchheh lar pawl ve tak a ni awm e. Mizo ṭawng chuan tihloh tur tih leh tihtur tih loh tihna a ni ber awm e. Mizoramah hian kan tihloh tur tih a tam em em a. Chumi chungchang chu vawi duailo kan ziak tawh thin a. A bik takin dan kengkawhtu nilo, dan kengkawh tura a kenkawh tur danin thuneihna a pek hauh loh te'n dan an kengkawh ṭhin hi a diklo ka tihzia kan auchhuahpui chamchi ṭhin a ni. Hetianga danin thuneihna a pek nilo, anmahni kuta dan lo kengkawh ve ngawtte hi engtinmah sawimawi a, an thiltih dan pawm theih-ah ka ngai ngai lova, tun thlengin ka la pawm chuang lo. Danin thuneihna a pek loh na na na-in dan kenkawh tum hi dan bawhchhiatna chiang bang a ni tih hi ka pawm dan thi theilo a ni tho tho.
Mahse, mah reng reng se ti tlat pawl erawh hi chu an awm reng ang (Pawl an din chiahlo a nih paw'n). Police tihtur Inner Line Permit endika hnamdang lo khawm ve chiam chiamte hi pawl zahawm taka ngaihte pawhin an sim mai dawnin a lang lo. September-October thla chho vela Lailapur leh Silchar inkar a puja chhuanlama pawisa min lo ba thin ve ngawt ang chite pawh khu Kristian inti te chenna ramah pawh hian pawl thenkhat chu an awm reng mai a. Zu khap hunlai phei kha chuan pawl zahawm tak hminga mi zu phur lo dap ve ngawt a; a dapa lo chhuhsaktute'n in ta mai leh hralh leh chhawng ta maite pawh an tam awm e. Veng/khaw hrang hranga mi rual pawl pha lo deuhte'n uniform ha Police te ang nih an chak em em ang deuhva Police/Excise mite thuneihna ang nei ve nih chak hi mi pangngai ve awm tak tak zingah pawh an tam mai a nih hi.
Chutih rualin kan Police leh Excise & Narcotics department hnathawkte pawh hi sawisel bo chu an nilo nasa mai a. Demna tur an tam ve mai. Tihtur ngawih ngawiha ngaih tih loh (omission) an ching. Hman deuh aṭang tawh khan an hotute pawh ka sawipui ve zauh zauh thin a; a tha an tih viau te pawh hi a taka chantir a harsa a ni awm e. Chutianga danin thuneihna a pekte'n an tihtur a lang reng an tih loh avang chuan thahnemngai zual mi thenkhat leh pawl thenkhat, danin thuneihna a pek lohte an inrawlh phah ni te pawhin a lang thin. Entirna tlem a zawng han tarlang i la. Tunhma-a kan sawi fo thin chu kum 1997 February ni 20 aṭanga Mizorama Zu Khap Burna Dan hman a nih hnu lawk aṭang khan Aizawl khawpui daifem, Rangvamual leh Phunchawng chu zu siamna leh zawrhna hmunpui a ni tih hre turin kha khapna dan (MLTP Act, 1995) kengkawhtu Excise leh Police mi nih a ngailo. Mahse, a kengkawhtute chuan a hming maiin helai hmun hi an dap ve thin chauh em maw ni chu aw a tih theih.
Chutianga Mizoram khawpui ber daifem, thlawhna tumhmun awm chhun kawng bera zu tam em em mai leh a intu insehmur tuau tuau reng mai awmna (Zu Khap Burna state-ah) chuan dan kengkawhtute mit timim viaulo mahse mipui mimir ngaimawh a hlawh a. Danin he zu khapna dan kengkawhtu atana a ruat ni hauhlo Central YMA chuan an ngaimawh tak em avangin Aizawl khawpuia YMA branch hrang hrangte'n inchhawkin beihpui an thlak ta hial a. Hei hi a tum a that viau rualin nger dang nei anga lanna a neih bawk bakah danin thuneihna a pek loh te thiltih a nih avangin a nih tur ang ni ta lo leh dan bawhchhiat nawnna leh mimal zalenna inrahbeh sakna leh unau innghirnghona a thleng ta fo mai a nih kha.
Hei mai hi a ni lo. Kum tam tak kalta aṭang khan Aizawl Lammual bula mihring kalna tur kawng chhawng (flyover) an siam hi ruihhlo zuar leh leitute intawllenna, an lawilo dawrpui a ni reng a.Hetiang a nih thu hi kum tam tak mipui nawlpui-in an hriat hnu-ah pawh kan dan kengkawhtu (thuneitute) kha hrelo ang maiin an awm a. Mahse, chuti chung chuan (dan kengkawhtute tawngkam hawh ta i la), kan Police leh Excise thuneitute hian helai kawng-chhawng hi an 'raid' awm kan hre lem lo. Chutianga kum tam a kal hnu chuan helai vela thilthlengin a tihbuai zual Aizawl khawpui YMA Branch tangrual chuan tha an thawh leh ta a. Tunah chuan a zia-awm ta hle naa hetiang thawk tura hlawh neia rawihte'n an ngaihsakloh avanga danin thuneihna a pek loh te'n hlawh leh thuneihna nei lova an ti leh thin hi dan rorelna mit aṭang chuan thil dik a nih chuanglo.
Inner Line Permit (ILP) chungchangte pawh hi thuneitute hian kalphung fel neiin a neilo emaw ILP thi tawh emaw, a hmanna tur anga hmang lote man zat zat dan tur ruahmanna nei sela chuan zirlai pawl emaw YMA emaw te'n an vai zawn hut hut hi tam tak kan pumpelh ang a. Kan thenawm state tam tak nena kan innghirnghona hi a pumpelh theih bawk ang a. Kan state pawna kan hmingchhiatna tam tak hi kan khuh ngei ang.