Guest writer
HC Vanlalruata
MAWHPHURTU TAK
Kum hnih/khat kal ta lawk kha a la ni bawk a, mi tam tak rilru-ah chuan a la châm awm e. Covid-19 hri len zual kai lai khan inkhuahkhirh nat luat vangin thlahdul duhna a lian tawh hle a. A tira hlauhlawp lutuka awm mipui mimirin thawk lâk ve deuh leh khirh lutuk lova kal an duhna an tilang chho ṭan viau tawh a. Inkharkhip nat luatin mipui ei leh bar bakah an thawhchhuah thlenga tawrhna a thlen nasat tawh avangin sorkar pawhin ngaihdan thar a nei chho ṭan tawh.
Chutianga sorkar pawhin rilru a put chhoh lai chuan hrileng chungchanga kan mithiam rual (doctor) ṭhukhawm chuan inkharkhip rei lutuk chu a ṭul tawh lo niin an ngai a. Sorkar hnenah pawh inkharkhip kha thlah dul deuh an rawt a. Chutih lai chuan Mizoram Kohhran Hruaitute Committee (MKHC) an inrawlh a. Chief Minister hnena an ngen angina inkharkhip kal mek chu pawhsei a ni leh ta a nih kha. Kan la hre reng emaw chu?
Hri len lai a kan ram hruaitute’n chhuang taka an sawi ṭhin, Mizoram mipui ṭanrual vanga hrileng do kawnga thawk ṭha ni a an insawi kha kalphung dik chu a ni hauh lo. Thuneitu ber pawh hriat hleih theih lohva khaw kilkhawr ber thlenga phuahchawp ‘task force’ thu thu a kan han kùn ṭhup mai kha chu saphovin ‘anarchy’ an tih ang hi a nih loh pawhin ‘Police state’ an tih mai, Police-in thuneihna pawh an neih chuan’ lem lohna a ang ber. Hri len ṭan tirh aṭanga kan insawiṭhaih nasat luat hrin chhuah a ni chungin khatiang deuh reng kha engtik lai pawha kan khawtlang kalphung hi a ni.
Covid-19 hri lén lai, a bikin a lén ṭantirh chho vela thil kan kalpui dan leh kan thu vuakthlâk dante kha entirna leh inenletna atan a rem bâkah a hnai vai bawka kan han hmang mai a ni. Assembly-in dan siam rum rum kher lo mah sela, sorkar pui Cabinet ṭhukhawm talin a pawmpui pawh ni lem lova Health and Family Welfare department-in thuchhuah pakhat hmanga khawpui leh thingtlang zawng zawnga thuneihna sâng tak neitu tur an han ruat burh mai kha kan la hriat ngai loh thil a ni. Dan tlawhchhan a awm lova, department pakhat thu a ruatho rahbehna hnuai-ah kum 3 dawn mipui kan awm a nih kha. Kha bâka ‘Chhuanmang Rorel’ a awm chuangin a rinawm loh.
Hrilêng a ni kher lo mai thei e, eng rikrum thil emaw, buaina leh harsatna lian tham emaw la nei zui thei kan nih avangin kum 2020 March thla chawhnu lam aṭanga kan thiltih dan rum rum aṭang khan zir chhuah kan neih a ngai a. Kan inzir fing lo a nih ngat chuan he hnam hi ṭùl hauh lovah nasa taka buai-in, harsatna denchhenin kan inrapbet reng dawn tih hi a chiang a ni. Kan mipui thlantlin ram hruaitute hian anmahni thlangtu mipui aiin pawl lian an ngai pawimawhin an hlau zawk miau mai a. Chumi-in a hrin chhuah chu ‘task force’ ang chi kha a ni ziah.
Kan sorkar hrawn tawh leh hrawn mek zawng zawng hi mipui thlan an ni a. Chuti chung chuan mipui duhthlanna (people’s mandate) avanga sorkarna an chelh ta chéng khân pawl lian leh kohhran lian hlau leh tlawn rêng rêngin an sorkar hun an hmang zo vek. A pawi lai ber chu kan ram hruaitute’n mipui mimir/vantlâng néna thawhho (cooperation) leh dan leh hrai kenkawh (law enforcement) inlaichinna thliar hran dân tùr dik tak an la man hauh lo mai hi a ni.
Sawi leh sawi hnu, dan kengkawhtu (law enforcement agency) department changtu bakah Chief Minister kan neih tawh zawng zawng deuhthaw khan (a bik takin) ruihhlo do chungchângah chuan dan pél deuhva kal pawh pawisa lo tùrin pawl liante fuih an ching a. A him hauh lo. Dan pawn hret pawh ni satliah lo, mahni kuta dan kenkawh phalna (license to take law into one’s hands) pawl lian deuh kuta hlan mai hi a mipui sorkar hna lova, an tih loh tawp tur a ni.
Kan hria a lawm. Khua-leh-tui tu pawhin mi-in dan bawhchhia a, pawi a khawih lai a hmuh chuan lo hréng (detain) theihna thuneihna a nei a, hei hi Indian Penal Code (IPC)-ah pawh ziahlan a ni. Hei hian a huhova lo man a, kut lo thlâk leh lo phingchil phalna tumah min pe lo. Sorkar mi, dan kengkawh tura danin a ruatte lo thlawp a lo ṭanpui tura khua-leh-tui tu pawh mai mawhphurhna leh tihtur a nih vang zawk mai a ni.
Kut man a awm chiah loh pawhin khua-leh-tui tawh phawt chuan ram dan bawhchhetu ni a kan hriat leh rinhlelh chu thuneitute hnenah kan thlen thei. Hei hi kan Mizo ṭawng Bible-in ‘I vengte hêk suh’ tih hian min dal lo tih hriat a ṭha. Bible-in a sawi tum zawk chu tu emaw mimal inhuatna avang emaw a dawt hmanga puh tihna ni-in a lang. Mi-in dan an bawhchhe ngei a kan rin chuan keimahni’n kan kuta dan kengkawh mai lova, danin thuneihna a pekte hnena thlen hi khua-leh-tui ṭhate tihtur leh mawhphurhna diktak a ni zawk.
Ram tinin dan an nei a, chu chu an dan siamtute siam a ni a. Chu chu sorkarin a kengkawh a, sorkar hnuai a dan kengkawhtute’n an man thei a, a tawpa thutlùkna siamtu erawh chu court a ni. Hei hi chiang taka kan hriat a ngai. Dan hi a hman hmanin kenkawh ve ngawt a thiang lova, mahni kuta dan lek hi dan kalha chêtna a ni. Helai tak mai hre chiang lo, sorkara thuneitu leh mawhphurtu kan nei ṭhin hi a vanduaithlâk êm êm a. Mipui thlan chhuah zinga dan kengkawhtu department changtute ar-khawthim-dai lutuka an kal ṭhin hi a pawi tak zet a ni.
Ni e. Mipui thlawpna leh ṭanpuina lo chuan dan kengkawhtute tân ṭha taka hnathawh a har tih chu kan hre vek mai. Sorkar leh a hnuai a thawk, a bikin dan kengkawhtute hi mipui-in kan thlawpin kan ṭanpui tur a ni a, kan tihtur (duty) leh mawhphurhna (responsibility) pawh a ni ngei chhap e. Chutiang kan sawi rual chuan mipui hi a huhova dan kengkawhtu erawh chu kan ni hauh lova, mipui sorkar (democracy) kan ni tih vang ngawtin hetiang tih theihna tùr dan leh hrai hi a awm hek lo.
Sorkar leh sorkara nihna leh mawhphurhna chelhtute hian hei hi chiang taka an hriat a ngai a ni. Thuneihna kan chelh avanga duh duha eng pawl emaw thuneihna pêk mai mai hi mipui sorkar (democracy) kalphung a ni lo. Dan rorelna (rule of law) hi mipui rorelna kalphungin a ken tel dik tak zawk a ni a, mipui nawlpui-in a huho leh haw haw a rorel hi democracy nih phung kalh tlat a ni zawk a. Mipui aiawhte dan siam leh zam anga dan kenkawh hi mipui rorelna innghahna bul chu a ni zawk.
Chuvangin, kan ram hruaitute hian hei hi hre rawh se. Dan hmanga dan ang taka dan kenkawh (enforcement) hna hi chu danin thuneihna a pekte chauh kutah awm rawh se. Chutianga mawhphurhna neite’n dan kalha thil an tih chuan mi nazawng aia na a hrem tur an ni zawk nghe nge. Chu pawh dan ang zêlin. Dan kengkawhtute hian anmahni ngawtin engkim an ti thei lo tih kan hria a. Mipui tâna thawk an nih avangin theih ang anga lo ṭawiawm hi chu mipui mawhphurhna leh tihtùr a ni thung.
Mipui mimir leh pawl hrang hrangte phungbawma an sawm hrim hrim hi kan sawisel viau hranpa lo. Sawi leh sawi hnu, mipui thlawpna tel lo chuan dan kenkawh kawngah harsatna a awm ngei ngei. Chutih rual erawh chuan a taka dan kenkawh (law enforcement) hna erawh hi chu kan aiawha kan thlante’n dan an siam ang ngei a kalpui tur a ni thung. Haw haw leh inchawh phùra dan hi kenkawh chi a ni ngai rêng rêng lo tih hi kan hriat a, kan zawm loh chuan hnam hnufual dinhmunah kan ding reng mai dawn a ni.
Hna thawk tur diktak, danin thuneihna a pekte chauhvin dan kenkawh (law enforcement) hna thawk se, a lo ṭawiawma thlawptu turte pawhin kan tihtur leh mawhphurhna hlen ta ila. Mahni kuta duh dan dana dan kenkawh a bo ang a, Mizo zingah arte thih mai mai a bo ang. Chutianga mawhphurtu dik tak chauhvin an mawhphurhna an kenkawh hun a thlen phawt chuan he ram hi ram zalen, dikna kenkawhna ramah kan siam ngei ang.