TIH TUR LEH TIH LOH TUR

Mizo khawtlang leh sakhaw nun kalsualna bul ber chu kan tihtur kan tih loh leh kan tih loh tur kan tih ṭhin vang hi a ni ber. Hei hi kan insiam ṭhat ngaihna ber zing ami pawh a ni a. Kan insiam ṭhat chuan he ram leh hnam hi a kal dik leh ngei ang. Hnam hlun leh upa zawk, mingo kan tih mai ho hian ‘commission’ leh ‘omission’ tih ṭawngkauchheh hi an nei a. Commission chu tih loh tur leh dan kalha thiltih tihna a ni mai a, ‘omission’ chu tirtur tih loh a ni thung. Hetiang thil hi a awm dan a zirin dan hmanga hrem theih pawh tam tak a awm a ni.

Kan sakhaw zirtirna pawh hian hei hi a ngai pawimawh hle mai a. Biak in lamah duh angin sawirik a tam ta lova, an sawi pawhin a nihna dik tak lam an hawi lo niin a lang. Pathian Lehkhabu Thianghlim a Rom khua a mite hnena Tirhkoh Paula lehkhathawn bung 12:6-8-ah khan, “Khawngaihna min pêk ang zia zêlin thilthlâwnpêk hrang hrang kan nei ṭheuh va, thuhril tûr a nih chuan kan rin tâwk ang zêlin i hril ang u; rawng bâwl tûr a nih chuan rawng i bâwl tlat ang u; zirtîrtu pawhin zirtîr tlat rawh se; zilhtu pawhin zilh tlat rawh se; thil petu chuan ui lovin pe rawh se; rorêltuin taima takin rêl rawh se; mi khawngaihtuin lâwm takin khawngaih rawh se,” tiin chiang takin a inziak a ni. He Bible chang hi zawm ṭheuh ila chuan kan ram leh hnam hian a tawng sang tawh ngawt ang.

Bible-in min zirtir dan chuan kan kalna lamah rinawm taka kal tur kan ni a, kan hnathawh apiangah rinawm taka thawk tùr kan ni. Mizovin kuang lo nawr kan tih ang hi kan tih loh tawp tur a ni a, kan tihtur leh mawhphurhna hlen chat chat tùr kan ni zawk. Hmân deuha kan lârsap Amolak Rattan Kohli (May 2001-July 2006) kha sorkar hnathawkte leh midang dang hau kual a Mizoram dung leh vâng fang ṭhin a ni a. Sikul zirtirtute phei kha chu a hrawm na viau mai a. “You are not teachers, but cheaters,” tiin a ankhum hlawm a nih kha.

Kan Kohli khan hawtu leh ngeitu a ngah viau mai a. Chutih rual chuan ṭhenkhat chu thu dik sawi fuk fuk a chin vanga ngaina lotu an ni tlângpui awm a sin. Kan lârsap a a rawn ṭan chhunga sai ngal deng tliak khawp ṭawngkam a cheh fo duh chhan kha Mizote min hmangaih vang a nih a rin theih a ni tlat mai. Mizorama a hna a thawh chhung rei vak lova Mizo engemawzât huat leh ngei nih ngawt kha atan thil hlawk leh ṭangkai ni hauh hek lo.

A hmuh leh sawi dan chuan zirtirtu leh Mizoram sorkar hnuai a thawk tam tak hi an hna tùr tak thawk ṭha si lova, thil danga inhmang taima leh uar zawk an tam êm êm a. Chu chu nasa takin a vei a, a ruh langa sawichhuah a ching a, mi tam ber lawm a hlawh ta lo rêng a ni. A sawi danah chuan chhungkaw chawmna atâna an hna vawn leh thawh ber ai-in a behbawm leh thil dangah inhmangin an hun tam zawk an khawhral a. Hei hi ram leh hnam tân a pawi êm êm a, kan ram hmasawnna daltu leh tiṭhanṭhutu a ni rêng a ni.

Sorkar hnathawk bik chungchâng sawi ta ila. An nupui/pasal leh fate eitùr thawkchhuaka an chawmna ber an sorkar hna ai a kohhran leh an awmna pawl ngai pawimawh zawk hi he ramah hian an kuh ṭul a. Chawlh la lêm lova hotute hriatthiamna nena kohhran leh pawl thila an hna kalsan mai mai ching hi an tam hle. An hna ni lo pawn lama an inhman avanga an hun khawhral zozai ngaihtuah hian hetiang mite hian kan sorkar hi chak taka hna thawk a, mipui hmasawnna atana thilti thei lovin kum tam an siam tawh a ni.

Khawtlâng leh kohhrana inhman nasat lutuk avanga zirlai, an zirna kawnga an nih tur ni pha ta lo hi engzat tak awm ang maw? Chutiang bawkin mahni sumdawnna kalpuitute hian sum engzat nge an hloh phah ang a, midang pawhin an hun engzat nge an hloh ang tih hi ngaihtuah tham a ni. Nu leh pate’n an fate uap hman lo khawpa khawtlang leh kohhran thila an hun an hman tam lutuk avanga an fate kawng dik lova peng zât pawh hi chhùt tham a awm ngei ang. Zir chian leh zir bingna chu awm se, thutak kan hre ngei ang le.

Kohhran leh khawtlânga inhman hi a ṭha love emaw a ṭul love kan ti hauh lo. A inhmang tùr leh inhmang hman an awm. Mizo khawtlâng nunah thui takin a ṭulna chin a awm ngei bawk. Inchhungkhur leh an fate enkawla an pasalte hnathawka an chhuah lai pawha lo kilkawitu tur ber nu-in fate ai a khawtlang leh kohhran tana hun an hman tam luat hi nasa takin kan tuar tawh a. Taima taka lehkha zir tur ni si-in khawtlang leh kohhran thiltih a an tel tam luat leh thlarau chhiava-in a tihbuai avanga zir tluan thei lo tam tak an awm ang chi thlengin sawi tùr a tam lutuk.

Ram hausa leh hmasawn siamtu chu a chhunga cheng mipui changkangte an ni a. Chutiang ramah chuan hmunphiattu-in fai takin hmun a phiat a, sorkara thuneihna sâng ber chelhtu pawhin rinawm tak leh huaisen takin ram rorel hna a thawk ṭhin a ni. Mahni hma zawnah an tihtur rinawm takin an ti a, an mawhphurhna apiang tlin taka hlen chhuah kha an thupui a ni. Chu chu hnam ropuite ze ropui tak chu a ni a, a tlo satliah lova, hmasawnna leh changkanna thlentu ziktluak ber a ni.

Keini ram hi kan buaithlak khawp mai. Kristian ram inti si hi Tirhkoh Paul-a zirtirna kalhin kan kal tlat pek a. Ram hruaitu leh hruai tumtute’n politics dawhsanah an thil sawi sawh nghehna atana Pathian thu an tlawhchhanin party ruihchilhtute’n kut kan bêng ruih ruih a. Kohhran hruaitute’n biak-in pulpit thianghlimah meuh politics thu khal pui pui, ram hruaitute na tak taka an sawt nghek nghekin kut kan beng uar êm êm bawk a. Kan tihtur ti lova, kan tih loh tur leh a tihna/sawina hmun lo tùra thilti/sawitute lawm hnam kan nih chhùng hi chuan hnam ropui kan ni thei ngai lovang tih hi rinna nghet tak ka nei a ni.

Kan naupan lai aṭanga kan puitlin ve deuh thlenga kan veng Venghnuai (Aizawl) leh a chhehvel bialtu kan health worker Pu Saitawna kha ka hre reng ṭhin. A bial kha a khât tâwk ni lovin zing ang reng takin a tlawh kual reng a. Khawsik an awm chuan sikserh damdawi a pe a (khatih lai khan khawsik tawh phawt kha chu sikserh a nih palh takin tiin ‘presumptive treatment’ atan sikserh damdawi an pe mai ṭhin). Chu bakah hmeichhia nau pai an awmin a chhinchhiah bâkah a ṭul angin damdawi a pe bawk. A bial kha a vil hneh a, a thawh tur dik takin a thawk a, sorkarah report fel tak a pe reng a ni.

Pu Saitawna te anga mahni hna a rinawm leh thawk tak tak kha tunlai-ah hian an va tlêm ta êm êm tih hi ngaihtuah fo loh theih a ni lo. Mizoram sorkar hnuai a department hrang hranga thawkte hian ani ang khan an hna hi tih tak takin thawk ta se la, tihtur dik an ti ang a, tih loh tur chu an ti lo ngei ang tih ka la ring tlat a ni. Ani ang kha kan sorkar hnathawkte hi la ni vek se la chuan kawngpui chhe lutuk kumhlunte hi kan neih a rinawm miah loh.

Ani ang vek khan an hna tui chilhin an tihtur dik tak ti hlawm sela chuan kan kohhran hruaitute hian pulpit piahlamah chhandam rawngbawlna tak tak an kalpui theih ka ring a. An bial chhùnga cheng chhungkuate luh chilhin an harsatna tam tak an chinfel pui theihte rinna ka la nei cheu. Biak ina thusawi piah lama kan inchhung ngei a min luh chilha Pathian thu min hrilh leh ṭawngṭaisak ngai hi kan tam lo maw? Kohhran mipui thawhlawm aṭanga hlawh leh a behbawm ṭha tak nei, an bial vawn pawh zim tak ni ta kan kohhran puithiamte hian an hlawh leh a behbawm hi an phu takzet em?

Khawtlang hruaitute leh tlawmngai pawl bâkah kohhran hruaitute pawh hian an tihtur leh tih loh tùr an hriat a ngai ta hlê mai. Dan hmanga zu zawrhna dawr hawn khap zawnga na taka kan chêt lai hian zu tlanchhia in avang leh ruihhlo leh HIV/AIDS vanga kan khua leh tui leh kohhran member tam lutuk mai an thi zawih zawihte hi kan vei pha lo niin a lang a, a pawi tak zet a ni. A tak ramah hian ṭhanharh kan va mamawh tak em!