INTLUKTLANGLO!

Kumin March ni 1 zana Kawnpui tlangval kum 38 mi, a muthilh hlana an ina a kan’ hlum chanchin kha kan la hre awm e. Kha tlangval lainat-awm tak kha zawngtah khai khat, kawm 7/8 vel (Rs 50 man a ni awm e) ru-a puhin nikum December thla khan Police-in an man a. Tanin aṭanga a chhuah ni-in an inah haw-in a chhungte an lo awm lova, amah-a riakin a vanduai ta a nih kha. Thil ru-a an puh kha a tlemin a man pawh a beitham hle a, chuti chung chuan thla 2 chuang zet taninah a tang a. A tan hun chhung leh thil tisuala an puh kha a intu thlawtlo a ni.

Sorkar thuneihna hnuai aṭanga court rorelna lakhran (separation of judiciary) a nih hnu hi chuan kan Judicial Magistrate leh Judge te lak aṭang hian dikna rorelna chungchangah kan beisei a sang tawh hle a. Mahse, chuti chung chuan kan dikna leh court rorelna justice/judicial system hrim hrim hi a la hnufualin mual eng an la hmu phaklo ni tlat hian a lang. Kawnpui tlangval chunga thil thleng ang khi a lo la tam mai niawm-in High Court lam aṭangin thu kan dawng mauh mai. Police-in an mi mante laka an mawhphurhnate leh Police department, Prison department leh Court lam thawh ho dan chungchang erawh chu luh chilh lovin ni danga sawi-ah kan khek ang a. Tuna kan sawi duh ber chu saptawnga, “Everyone is equal before the law,” an tih mai - “Dan hma-ah chuan mitin an intluk a ni,” tih hi khawvelah hian a thleng dik veklo tih kan hre theuh chungin India ram pum huap leh Mizoramah phei hi chuan a thleng diklo zual ngawt mai.

Helama tawn hriat ngah Pu K.L. Liana te hian tunhma Zu Khap burna dan hmanga zu khap lai hun aṭang khan an sawiin an ziak fova. Rakzu fun khat lek man sak hmeithaite Jail lama kan thawn liam zung zung laiin cheng nuai tam eirute chu an tang ve thei lo emaw tih tur a ni a. Hei hi Dan hmaa mitin intluktlanna awmloh dan tifiahtu langsar tak a ni awm e. A dang i’n en leh ang hmiang. Political Party-in sorkarna/thuneihna an chan theihna atana an inzawrhnaah cheng nuai khat hu chhungkaw pakhat zel hnena pek an tiam a. Chutiang dawng zinga pa pa hnih khat chuan an bawngpui dawn chu an lo ‘ser’ a, tanin-ah hun rei fe khung an ni. Mahni kuta lut tawh, an ta ni tawh bawng lo talh pawh pawikhawihna lian tak a nih chu.

Chutiang a nih lai chuan an ta pawh ni hauhlo mipui chanai tura sorkarin a ruahman cheng vaibelchhe tel tak meuh meuh eiru-a puhte erawh chu tumah Jail-a an tan awm thawm kan la hrelo thung. Mizoramah eirua puh zingah Court-in thiamloh a chantir an la awmlo hrim hrim ni-awm tak a ni a. Mizorama Jail-a tang hlei theilo dang leh te chu khawtlangin a hu hova haw haw a pawi an khawihna a an hruaitu leh fuihpawrhtute an ni.

Eiru-a puh, an laka eiruk thubuai ziah luhte zingah hian Police Station-a zan khat em pawh riak an awm tawh em tih ka hre chiahlo na a; an la awmlo a nih ka ring. Thiamloh chan tira mipui chanai an eiruk man tel ta phei chu an awmlo hrim hrim a ni-awm a. Chumi bakah Police Station-a zan riak meuhva awm (Police Custody) leh an eiruk dan chhuina an lo tihbuai (hamper) theihlohna tur atana chhui chian chhunga Jail (Judicial Custody)-a lo dah lailawk pawh an awm kan hre lo chu a nih hi. ACB/Police in an man dawn te hian an lo hre ru lawk vek zel niin ACB hotu pakhat chuan min hrilh a. Sum ngah na na na chu an thiltih sual man reilote tel tur tal pawhin an man hleih theihloh a ni ber mai awm e.

Prevention of Corruption Act, hnuaia din Special Court-in kum 2008 chho vel aṭanga a ngaihtuah eiruk thubuai 10 bawr vel-ah pakhat mah thiamloh chantir an awm lo niin ‘The Frontier Despatch’ chanchinbu chuan a chhuah a. Kristian ram tia chhuang taka sawi, ar pakhat rutu kan chil hlumna, khawvela sual ber anga Zu kan huat rawn huai huaina state-ah hian eiruk hi kan haw tak taklo nge, kan Police/ ACB leh Prosecution bakah kan Court te hian eirute hrem hi an la zo lo em ni dawn? Departmental Inquiry-in thiam a lo chantir tawh chhuanlama hmanga Court-in an chungchang ngaihtuah nawn theih loh anga keuh thluk tak (double jeopardy) an han hmang phei kha chu a zialo. Hei hi a la pawi hle ang.

India rama pawikhawihtu (criminal) an mante thiamloh chantir zat (Conviction rate)a che tha ber Mizoram-in eiruk thubuai-a thiamloh chantir pakhat mah an han neilo hi chu a felloh dank an man phalo mai thei. Mipui thinlungah hian thil tenau rutute leh tharum thawha mahni mihring puite kutthlak hmangte chauh thiamloh chantira hrem theih ang leh cheng nuai/vaibelchhe tel eiruk hmang mihausa leh thiltitheite erawh chu hrem theih an ni lo anga ngaihdan a awm vaih chuan kan hnam hmabak hi a thim khawp ang le. Eiruk hmangte vawk lallenna ram; sum ngah ngah duh thala an chetna ram, chutih lai a sualte nau khawihtute na taka hremna ram kan nih chuan enge kan hmabak ni ta ang le?