VOTE THLAK

Tunkar Zirtawpni khian India Parliament a ‘lower house’ an tih mai, Mipui In ‘house of the people’ an tih bawk Lok Sabha a Mizoram leh mipui ai-awha ṭhu tur thlang chhuak tùrin vote kan thlâk leh dawn ta reng mai. ‘Mizoram’ kan tih mai tâk, mingo hovin an rawn hmuhchhuah tirha Lusei ram (Lushai country) an tih, a hnu-a British sorkarin min chhuahsan hnu a India sorkar hnuai a kan awm khan a tirah Lushai hills, Lushai district leh Mizo district tite a vuah kan ni a. District council aṭanga Union Territory a hlankai kan nih hma kum chiah, 1971 khan keimahni puala Lok Sabha MP nei-in kan thlang ve ṭan a ni.

Lok Sabha member hi a hmasa ber atan kum 1971-ah kan thlang a, chu chu UT-a hlankai kan nih hma kum a ni. Emergency puan a nih avangin Parliament inthlanpui hun pangngai aia kum khata tlai, 1977-ah kan inthlang leh a, kum 1980-ah kan inthlang leh bawk. Sorkar laipui ngelnghet tak a awm theih loh avangin kum 1984 khan inthlanpui buatsaih a ni leh na chungin Mizoram bialah chuan inthlan vote thlâk ngai lovin châk louhtu nei lo candidate kha tlinga puan a ni.

India Parliament inthlanpui vawi 5-na chauh Mizoram hian kan zawm ve hman a, chuti chung chuan Lok Sabha 18-na siam tura inthlanna-ah kan lut ve dawn chiah a ni. Tuna inthlan lo awm tur (vawi 18-na) hi Mizoramin Parliament inthlan vote kan thlak ve vawi 10-na tur chauh a ni. Hriatna tihzauh na’n han sawi lang ta mai mai ila. Dr. R. Roṭhuama kha mipuite MP ti a vuah tlak a ni awm e.

Kum 1977 khan PC party ding tir khan Lok Sabha candidate atan an vawrh chhuak a, PC ṭantute vote-in hneh takin a tling a. Kum 1980-a a din leh khan PC party mi ni lo zawng, khatih lai a PC party sorkar eptu party intelkhawm ‘Steering Committee’ khan MP atan an thlang tling nawn leh a. Ani chauh kha Mizoram mipui, rorellai leh eptu ṭantu zawng zawngin vote an pek a tling awm chhun a la ni.

Kan hre ṭheuh awm e. Keimahni pual deuha kan ngai-in, Mizorama sorkarna siamna tur assembly inthlanna-ah chuan (inthlanpui – general election a ni lo a ni a) phur takin vote kan thlâk ziah a, a hnu lawka Parliament inthlan erawh chu Mizo mipui hian kan ngai pawimawh lem lo hle. Vote tla pawh nasa takin a tlahniam deuh ziah a, a chhan chu Delhi a kan aiawh tur thlang tùra vote thlâk hi kan phùr teh chiam ngai tlat lo. Kan chhungkaw fairél bêl thleng pha lo tura ngai a, Mizoram budget kan ùksâk lo nen hian a inang reng awm e. Hei hi Mizoram mipui kan insiam ṭhat ngaihna lai tak a ni.

Mizoram assembly inthlanna a vote thlâk kan phùr viau lai a Parliament a kan ai-awh tur thlanna a vote kan thlak ṭha peih ngai hauh lo hi ngaihtuah chian viau a ngai a ni. A châng phei chuan Mizoram sorkarna siama ṭhi beh tura ngaihte aṭanga hamṭhatna leh therhlo ringawt ngaihtuah a vote thlâk taima kan ang viau mai a. India ram rorelna sâng ber (Parliament) a zu ṭhu tur; kan hla phuahtu-in “Ka aiawh Lal hma-ah a ding” a tih ang deuhva, Mizoram mipui ai-awha Parliament a zu ṭhu tur ngai pawimawh lova vote pawh kan thlâk ṭha peih lo ngat hi chu inenlêt a ngai viau a ni.

Hetianga Mizo mipui-in thil kan tih chhan hi chhui chian deuh erawh a ngai ang. Tùn hma khan ‘MP ngawi reng’ tih ṭawngkam kha a lâr hle mai a. Kan MP hmasaho kha Parliament-ah ngawi rengin an ṭhu ve satliah mai a, an MP hlawh an lâk kha an duhtawk mai em ni tih ngaihdan a piang tlat a ni. Hun a lokal zel a, December ni 23, 1993 khan ‘Members of Parliament Local Area Development Scheme (MPLADS)’ kan tih tak mai hi sorkar laipui chuan an rawn duang chhuak ta a. MPLADS Fund a awm hnu hian India ram rorelna sang berah aiawh kan nei tih kan hre chiang leh zual ta chauh ni te pawhin a lang hial mai.

Kan MP zahawm tak tak, Lok Sabha leh Rajya Sabha a ṭhu pakhat ve ve chauh kan neihte hi tun hma ai chuan MP Fund tam tham fe an neih tâkah hian mipui hian kan ngai pawimawh ve ṭan chauh em tihte hi ngaihtuah tham tak a ni a. Hemi hma lama MP engemaw zat kan lo neih tawhte kha an khingpui politician ve thote’n ‘MP ngawi reng’ ti a an sawi ṭhin avanga hmu mawh ta mai kan ni em tih hi ngaihtuah a ngai a ni. MP fund awm hma leh awm hnu a kan MP zawng zawng ngawi reng anga puh vek kha a dik ziktluak chiah bik lo mai thei e. A bik takin politics-a ṭhangharh hman lova mipui-in kan thlan tlin ve ngawt (a hun lai a political party chak berin a dintir)te kha chuan engkim mai kha an ar-khaw-thim-dai ngei ang tih a rinawm a ni.

Politician na na na hi chu thusawi thiam vak lo kan tih pawh hi rin ai takin mi hneh theihna hi an nei a. Zui tawk hi chu an awm mai zel a, an larna bial a zim leh zau chu thu hran a ni. Chu bâkah an party behchhan a zir a ni leh a. Mipui tam berin an zui party beh chhana inthlanna chuhte chu anmahni eng lua ni lo mah se an tling thei riau bawk. A chhan chu Mizoram mipui zingah hian Mizo Union hun lai aṭang tawh a party ruih chilh tlat mai an la tam vang a ni.

Tuna kan sorkar lai ZPM ngei pawh hian ‘party ruih chilh lovin mimal ṭhat leh ṭhat loh’ a teh a vote thlâk tùrin mipui an zirtir ṭhin na a, candidate an han siam chuan mi ṭha vek chuan a lo daih bik lo tih a lo lang. Mi ṭha tihah hian Mizote’n kan tehna tam ber leh kohhrante inthlan thuchhuahah pawh an sawi tam chu a awmna kohhran a nghet, khawtlâng tana ṭangkai, ruih theih thil laka fihlim tihte a ni a. Mi-in zu a in chuan kan hmu hê nghal mai a ni.

Indopui 2-na a khawvel zalén ramte Germany leh a thawhpui ramte awpbeh an nih theih mai na lak aṭanga chhanchhuaktu ropui a ngaih chu British Premier (Prime Minister) Winston Churchill kha a ni a. Khawvel ram hruaitu zinga thil thlir thui (visionary) leh mi ril, ram rorel thiam (statesman) a ngaih a ni a. A zu heh dan hriat erawh chuan Mizoramah chuan MLA-ah tak ngial pawh kan thlang tling duhin a rinawm loh. British Parliament-ah pawh eptu lam chuan, “Kan zu bura hi” tiin an au khum fo a ni awm a sin.

Assembly inthlan angin Mizote hian Lok Sabha inthlanpui-ah hian vote thlâk kan phùr tawk lo, kan tih tawh kha. Phùr taka vote thlak a ngai tih hi kan hriat a hun tawh. Delhi-a India ram rorelna sâng bera kan ai-awha ṭhu tùr thlan chhuah hi thil mai mai a ni lova, mi ṭha leh mi tak tak kan thlan chhuah a pawimawh êm êm zawk a ni. Tun hnu phei hi chuan kan MP-te hi state sorkar project siam leh thil dang dang bawhzuitu atân nasa taka hman ṭangkai an ni tawh tih pawh hi kan hrit tel a ngai ang.

Party ruih chilhna thinlung dah ṭha-in Parliament a Mizo mipui zawng zawng ai-awh atâna ṭha ber tùra kan ber rin thlan tùr a ni mai. Pakhat chauh a nih avângin thil ti thei hauh lo anga ngaih ngawt tùr a ni hek lo. Khawvel history kan en chuan mi pakhatin khawvel hi a ṭha zawng emaw a chhe zawng emaw-in a her danglam thei tih kan hria. Mizoram leh mipui, kan ziarâng leh nunphung bâkah kan inhmuhalh bikna dante humhim tùra kan aiawha India rorélna sâng a huaisen taka ding ngam tur kan mamawh a ni. Kan chheh vêla chéng Zofa, India rorelna sânga aiawh nei ve lote awiawhtu tùr a nih a ngai dawn bawk. Hetiang ngaihtuahna nén hian Zirtawpni, April ni 19 khian vote i thlâk ṭheuh ang u.

Vote nei chuan vote thlâk hi khua-leh-tui a nihna anga a tih ngei ngei tùr (civic duty) a ni a. Mipui sorkar, inthlang ram kan nih avângin vote nei tawh phawt chuan kan ram aiawh tur thlanna-a vote thlâk hi kan mawhphurhna a ni bawk. A chhiat a ṭhat a mawhphurtu dik tak chu kan aiawhte thlang tura vote thlâktute hi kan ni. Candidate zingah MP ni tùra kan duh an awm ngang lo a nih pawhin candidate thlangtu party hruaitute ben harhna atan ‘NOTA’-ah talk an thlak dawn ni a.