Guest writer
HC Vanlalruata
INVESTIGATIVE JOURNALISM
Irish chanchinbumi lar tak Claud Cockburn khan hetiang hian a sawi pek a: “Never believe anything until it is officially denied,” tiin. “Sorkarin official taka a phat/phatna a siam hma chuan thil ti dik lova sorkar puhna chu pawm/ ring rih suh,” tihna a ni awm a. A hriat awl zawngin sawi ta i la, “Sorkarin phatna siama a dik love a tih phawt chuan chu sorkar puhna chu a dik ngei ang tih rin mai tur” tihna a ni awm e. Ni e, khawvelah hian mimal lal hrawtna sorkar (dictatorship) emaw party pakhat chauh awm phalna sorkar (communist/ socialist) emaw, sipai rorelna sorkar (military junta) a ni emaw, mipui sorkar (democracy) a ni emaw an inan’tlanna ber chu thuneihna chelhtute’n an thiltih dikloh theih tawpa thup an tum leh thupna atana dawt an sawi reng mai hi a ni a. Chumi hailang a, thudik puang tur chuan chanchinbumi huaisen leh thil diklo chhui chhuaka puangzartu kan mamawh a, he hna hi sapṭawng chuan ‘Investigative Journalism’ tiin an vuah a; a thawktu hi ‘Investigative Journalist’ an vuah bawk.
Tunhnai leh a hma deuh pawhin kan MCS, MPS, MFAS leh MIS officer training mekte nena media chungchang sawihona hun kan nei leh zauh thin a. Chutah chuan kan thangthar officer dinhmun chelh tirte hian a taka thil chhuitu chanchinbumi Mizoramin a mamawha an hriat thu an sawi chhuak leh thin a. Chanchinbu tam zawkin chanchinthar atana sorkar thuchhuah rinrawla an nei mai han en ngawt pawh hian hetianga thil chhui chiangtu chanchinbumi hi kan lo mamawh tawh hle tih a hriat khawp mai.
Thuneitute’n thil thup theih zawng zawng thup an tum a; an thiltih dikloh thup tur chuan dawt an sawi nawn awn awn hreh hauh lo tih leh, an dawt sawi chu dawt bawka thup an tum leh thin tih hi thu dik tak a ni. India ram hi British-in a awp lai khan Mizote’n Kumpinu kan tih mai British sorkar khan an thiltih dan kha India mite’n an hriat ve lohna’n The Official Secrets Act kha an siam a. (British sorkar hian kum 1889 khan he dan hi siamin 1911 khan a siam nawn leh a, kum 1923 a an siam phei chu India ramah rei tak hman zui a ni). India ram a lo zalen a, British sorkar aṭanga indanga mahni sorkar a lo din ve hnu pawh khan kum 60 dawn he dan hi hman zui a ni a. Tuna Delhi Chief Minister ni ta Arvind Kejriwal te’n na tak leh nasa taka an nawr avangin he dan thlaka mipuiin an hriat duh an hriat theihna atan Right to Information Act, 2005 chu siam a lo ni ta a. He dan pawh hi Mizoramah ngei pawh hian sorkar hnathawk leh politician zingah ngaina lo fe fe an la tam hle a, he dan hmanga zawhna siamte chhang tha duhlo hi an la kuh tul tih kei ngei pawh hian tunhnai hian ka hmu tam khawp mai.
Chutianga thuneihna an chelh laia a thup theih zawng zawng thup tumtu ram hruaitute leh anni ang bawka dan tlawhchhan emaw tlawhchhan tur neilo chung pawha diklo taka an thuneihna hmanga an thiltih dikloh thup tum ngar ngar sorkar milian leh thiltitheite chuan an duhdan chu an thuneihna hmangin tihpuitlin an la tum reng a. Chutianga thup an tum, an rawngbawl sak mipuite rahbehna leh an chanvo chhuhsaka an chanpual eiruk sakna thuruk puan sak chu an hlauh ber a ni a. Mizoramah pawh hei hi kan awmdan kumkhua a ni.
Hei hi thil awm dan a nih avangin khawvel ram hrang hrang a chanchinbumi dik leh huaisente chuan an ram hruaitute leh sorkar thuneitute’n zep atana an duh ber berte chu hai chhuakin ram hruaitu tam tak an ban phah a, mi thiltithei tam takin Jail bang an zut phah a. Mipui pawi khawiha mipui sum eirutute mai nilo, an rorel dikloh avanga midangte’n an tawrh phah a nih pawhin an thiltih sual man an chawi theih phah a. Ram leh khawtlang an siam tha thin.
Kum 1826-a Australia khawpui Sydney-a kartin chanchinbu phek 8 chhuah tantu Edward Smith Hall kha tunah chuan Australia rama thangthar tu-khaw-kha hriat mah hlawh tawhlo tur a ni chungin an ram rorelna inthlakthleng dawrh theihna atana tha thawh nasa ber zing ami a ni.
British sorkarin Australia ram an awp laia a rawva thei ang bera awptu General Ralph Darling awpbehna do leta mimal zalenna leh chanvo humhalhna atana a thawhna leh sorkar miliante eiruk a hai chhuah thin avangin vawi engemawzat Jail-ah a tang a. Mahse, Hall-a leh amah anga chanchinbumi huaisente avangin Australia chu ram zalen a lo ni ta a. Kum 1861-a Hall-a a thih khan New South Wales rambungah ringawt pawh sorkar thunun theih loh chanchinbu 50 chuang a awm tawh a, chu chuan tuna an ram dinhmun khu an chher chho zel a ni.
Kum 1979-80 khan Bihar-a Bhagalpur tannin-a tang mek mi 31 te chu Police-in acid hmangin an mit an tihdel sak a. Chu chu chanchinbumi (investigative journalist) rualin an hai chhuak a nih kha. Hai chhuak lo sela chuan khawvelin a hre lovang a, Police nunrawng tak takte khan hrem an tawk hek lovang.
Hetiang chanchinbumi hi Mizoramah hian kan mamawh hle a, kan thangthar chanchinbumite zingah huaisen taka thil diklo hai chhuaka bawhzui tur hi kan mamawh tak zet a ni. A langa Kristian tha tak te, thlaraumi em ema langte, zu haw tak anga lang te hi duhai-a tam kan neiin kan intodelh tawk. Bible-a Pathianin inthawina aia rorelna dik a duh zawk thu a ziah pawh hre zui hlei theilo khawpa Kristian tha anga lang, eiruk leh midang harsatna siam zawnga an thuneihna hmangte vawk-lal-lenna ramah hian a langa Pathian thu-awih leh thianghlima lan tum ai chuan thil diklo siamtha thei khawpa thawktu kan mamawhna hi a sang zawk fe a ni.