KAWLPHETHA SIAMCHHUAH

Inthlan vote thlâk kan zo ta a, kan titi tam ber chu tunge chak ang tih inrinsiak a ni mêk. Chutih lai chuan a chak tùr inrinsiak lam tui ve lem lo tan thupui pakhat, kan ram leh mipui tana tana pawimawh êm êm mai i chhawp chhuak daih teh ang. Chu chu kawlphetha siam chhuah chungchâng hi ni teh se. Kan ram hruaitu, kawlphetha siam chhuah chungchanga hriatna thùk nei lem lo chauh pawh an ni lova, helama a zira zir chhuakte pawh hi ben harh an ngai khawp mai.

Khawvel pum huap leh India ramah ngei pawh hian tunhma a diesel/petrol hmanga kawlphetha siam chhuah kha ṭha bera ngaih ṭhin a ni a. Hun a lo kal zêla, thil a danglam zéla ngaihtuahna pawh nasa takin a danglam tawh. Tunhma chuan thil tam tak kha lehkhapuan (paper) hmanga siam a ni a. Lehkhapuan siam tùrin thing leh mau tam tak kih a ngai ṭhin. Chutianga thing leh mau/rua tam tak kit lova mihringte hman tura atana ṭhelrét hmanga bag leh thil dang siamchhuah theihna atana thawktu/hmuchhuaktu chuan a hun lai chuan ‘environment’ humhalhna atâna a thawh chu ropui a ti hle awm e.

Mahse, hun a lo kal zél a, ṭhelrêt chu tunah chuan environment tichhe nasa berte zing ami-ah khawvelin a ngai tawh a, vawi khat chauh hman tùra siam ṭhelrêt ip (single-use plastic) te phei chu Mizoramah pawh khap a ni ta hial a nih hi. ṭhelrêt avang hian eng zât chiah nge thing an kih tlém phah chu kan hre lova, a hun lai chuan ṭhelrêt hman ṭangkai dan kha environment humhalhna atan a ṭangkai ngei pawh a rinawm. Chutih lai-in tunah chuan leimin siamtu, kan ram ngaw, tlâng, phùl leh luite tiṭawphnawktu leh chhiatna thlentu, environment hmelma lian ber pawlah ngaih a ni tawh thung a nih hi.

Europe khawmualpui-a thil-siam-chhuahna lama hmasawnna nasa tak (industrial revolution) hmasa ber a thlen (1760-1870) aṭanga tun thlenga kan dinhmun hi uluk taka chika zir chian a ṭha ngawt mai. Kum 1765 khan lungalhthei (coal) hmuchhuakin thil-siam-chhuahna leh khawmual leh tuifinriata zin kawngah nasa taka hmasawn a ni a. Kum 1870 khan boruak-alh-thei (gas) hmuchhuakin nasa takin hmasawnna a thlen a. Tunah phei chuan eirawngbawlna atana khawvelin a hman nasatzia chu kan hre awm e.

Lungalhthei, tui-alh-thei leh boruak-alh-thei-te hi a laiha laih chhuah vek a ni a. Hmuh chhuah ni lo ta se la chuan lirthei, rel, lawng leh thlawhtheihna thleng hian hmuhchhuah a nih bik a rinawm loh. Thil siamchhuahna hmunpui a an hman ṭangkai ber ber a ni hlawm bawk. Kan nitin mamawh eitur, thawmhnaw leh thil dang zawng zawng deuh thaw hi thil siamna hmunpui (industry) kut chhuak a ni miau a, a pawimawh êm êm a ni.

Kum 1969 vel aṭang khan electronics leh nuclear hmangin nasa taka hmasawnna a thleng leh a. Tunah phei chuan kan mobile phone leh computer tel lovin mi tam takin hna kan thawk thei tawh lova, super computer hmangin khawchin kan hre thei a, kuthnathawktute bakah a bik takin thlawhtheihna leh lawng hmanga zinte tan a ṭangkai zual a. Nuclear in indona ralthuam hlauhawm tak a nih piah lamah kawlphetha tam tham siamchhuahna atan pawh nasa taka hman ṭangkai a ni.

Khawvela hmasawnna lian tham thlentute hi a lehlam zawnga thlir chuan khawvel boruak leh hriselna tichhetu nasa ber ni a sawi theih a ni thung. Lei hnuai aṭanga laih chhuah a nih piah lamah a ṭangkai êm êm rualin industry aṭanga khu chhuakte, lirthei aṭanga khu chhuakte leh a dangte hian boruak an tichhe nasa hle a. Mithiamte’n a thlâkna tùr nasa takin an dap leh mêk a nih hi.

Lei chhung aṭanga laih chhuahte hi kum maktaduai têl chhunga insiam a ni a. Kum khua a min daih dawn loh bakah leilung, ramngaw boruak leh thil dang a tichhe nasa êm êm tih kan hre vek a. Chuvangin kum 2000 khan ‘renewable energy’ an tih mai, ni-tha (solar energy) hmuhchhuah a ni a. A hma lamah thli-tha (wind power) bakah tui-tha (hydro-electric power) hmuh chuah a lo ni tawh a. Kum 2000 aṭang vêk hian biakhlatna mai pawh ni lo ‘internet’ chu nasa taka hman ṭangkai chhoh a lo ni a. Hei hian khawvêl hmasawnna hi a zuanin a zuantir a ni ber mai.

Tui-alh-thei leh boruak-alh-thei hmanga kawlphetha siamchhuah hian ‘environment’ a tichhe nasa tih kan sawi tawh a. Hemi thlâkna atan hian tui-tha hmanga kawlphetha siamchhuah lam kan hawi leh a. A siamchhuaktu leh hlawkna teltute’n an fak viau lai-in ṭhat lohna a nei tam viau tho. Hmanah NEEPCO hotupa nen kan inhnial hrep tawh tuitha (hydro-electricity) hmanga kawlphetha siam chhuah hian Mizoram environment/ecology a tichhia tih hi a chiang a. Ram ngaw a chim chhiat ngawt pawh hi ui-awm tham a ni a. Mizoram ang ruahtui ringawt ring lui (rain-fed river)-ah phei chuan kawlphetha a siamchhuah tak tak (firm power) a tlem hle a, kum tam tak a daih lova, a tlo tak tak hek lo.

Tunah hian Mizoramah ni-tha (solar energy) lam kan hawi ṭan chhova. Mizoram hi boruak a la thianghlim avangin kan ni sâ hi ṭangkai taka hman theih a ni a, phailam nena khaikhin chuan ni-tha hman kawngah theihna kan nei sang zawk hle niin mithiamte’n an sawi a. Chutih rual chuan ni-tha hmanga kawlphetha siamchhuah kawngah pawh hian ngaihtuahna nasa zawk sênga ruahmanna fel leh ṭha kan siam a ngai a. Chuti lo chu hmanhmawh deuh leh phuai deuha kan tih chuan kan tawrhna thlentu a ni dawn a, kan tuar mêk bawk awm e.

Mizoram hmar-thlang, Assam nêna inrîna bul Hriphaw aṭanga chhim tâwpa Myanmar ramri bul Old Khaikhy thlengin engineer-te'n ni-tha hmanga kâwlphetha siamna (solar power plant) bun theihna tur hmun 52 an chhinchhiah tawh niin chiang leh thuk taka thil chhui thin 'The Frontier Despatch' (TFD) chuan a ziak a. Hê'ng solar plant te hi a tlêm berah Megawatt (MW) 159 pe chhuak thei tura ngaih a ni a. Ram acre 800 chuang a mamawh ang. Hei hian football khêlmual 460 vêl zeta zâu a hen niin a ziak bawk.

Tûn hnâi khân ‘Energy Statistics India 2024’ tihchhuah a ni a. Chutah chuan Mizoramin 'renewable energy' MW 11,189 a thar chhuak thei anga chhût a ni a. Ministry of Statistics & Programme Implementation (MOSPI) report chuan chu'ng zinga 81.2% chu ni zung chakna hmanga siam theih niin a chhût niin TFD chuan a tarlang a ni. Hetianga Mizoramin theihna (potential) a neih chuan siam nghâl chur chur mai châk kan tam viau a rinawm a. Mahse, finkhur taka kal a ngai a ni.

Hmanah khan sorkar pakhat khan a din tirh phùr lai-in Mizorama lui zawng zawng deuhthaw kha kawlphetha siamchhuahna atana khuah a tum ta mai emaw tih turin kawlphetha siamchhuah hna thawktu contractor/company liante nen khan thuthlung (memorandum of understanding) an ziak nghek mai a. An tipuitling ta vek lo kha a lawmawm ngawt mai. Kan ram zau tak company lian hnenah hun rei tak pêk leh kan ram ‘environment’ nasa taka tihchhiat a ni dawn si a.

Ni-tha hmanga Vankal khua a kawlphetha siamchhuahna an bun ngawt mai pawh hi a la pawi thui viau dawn a. Ram ṭha lai, a khaw mipuite’n buh leh bal, thlai leh thei an tharchhuah theihna a dil bakah ramngaw awm thei lo tura siam a ni ta hi a pawi a ni. Ni-tha hmanga kawlphetha tam tham siamchhuak tur hian nizung lo dawngtu thil phek (solar panel) tam tham tak pho a ngai a. Chu chu mi ramah chuan thlawhhma lakna atâna ram hman tlâk loh leh ram tihngaw hleih theih loh ‘wasteland’ an tih mai, kham bakbahai leh thing pawh awm hleih theih lohna ram ro an hmang ṭangkai ṭhin.

Heti zawng hian kan ngaihtuahna hi her rem a ngai a ni. Chuti lo chu mimal/company kutah kan ram hi kum engemawzât atân kan hralh ang a, mipui chhawr ṭangkai theih si loh, a nihna tur anga a kawlphetha siamchhuah pawh hmang ṭangkai si lovin a awm theih a, kan tawng mêk chu a nih hi. Chu bâkah chuan zân lamah pawh hman theih ngei tùrin ni-tha hmanga kawlphetha siamchhuah khawlna atan battery tel ngei ni bawk se. Chu chu a hlawk thei ang bera mipui-in kan chhawr theih tùr a ni a, chhùnah chauh kan chhawr theih a, a bikin thingtlang lama kan mamawh hun ber zan lama chhawr theih loh hi chu a pamhmai lua a ni.

Mizoramin kan mamawh chu eng ang hmang pawhin kawlphetha siam chhuak dawn ila, ‘Power Policy’ ṭha tak a ni. Chumi tùr chuan kan ram thlêng, leilung leh sik leh sa leh mipui mamawh zir chiangin mithiamte’n siam se la. Mipui leh ram tâna hlawk thei ang ber tura ‘policy’ ṭha hmangin ruahmanna siam a ni tùr a ni. Chuti lova ar-khaw-thim-dai lutuka kan kal reng chuan tuna mite bâkah ṭhangtharte’n an tuar nasa hle dawn tih hi hriat a pawimawh khawp mai.