SUM PATHIAN

Tunhma, kan pi leh pute hun mai a ni lo, keini hial pawhin kan hriat leh hmu ve phâk chinah Mizote hian midangte ring takin an chenna in an chhuahsan dawnin an kawngkhar kha thingfâkin an do mai ṭhin a. Ngaihṭha takin an chhuah bosan ṭhin. Ṭhenkhat chuan, “Khatih hunlai kha chuan ro hlu leh thil man tam tham an kawl lova,” tiin min hnial hram mai thei. Mahse, a hun lai a an tâna hlu tak tak kha thulah leh tungchaw-ahte an dah ve a. Vawk kha cheng 5 lek a la ni ngei mai a, tunah chuan cheng sing têl man a ni tawh a, khatih lai khan a hlu êm êm a ni.

Khatih hun lai leh tùn huna thil hlutna kan teh dan a danglam tâk avang hian tam tak tân chuan hriat thiam a harsa mai thei e. Hei hi a chhan ber chu khawvel thil hausakna leh sum leh pai (materialism) kan um nasat tâk luat vang a ni ber. Kristian sakhua kan vawn hnu, kan rin ber Bible-in, “Tangka sum ngainat hi sual tinrêng bul a ni,” tih leh “Duhamna chu milem biakna a ni,” ti a a zirtirna kan chhiar zin dup hnu hian kan pawm lo satliah mai ni lovin sum hi kan ngaina satliah lova, kan pathian ta a ni ber zawk.

An thupui ber pakhat, “Sêm sém dam dam, eibil thi thi,” tih a taka an nunpui lai, tunhma a kan Mizo nun kha thlir kir leh ta ila. Misual leh pawikhawih ching an awm hauh lo chu a ni bik lo. Mahse, tangka sum ngainatna leh duhamna kha tunlai hun ang hian an um huam huam lo. UT kan nih hma ngat phei kha chuan kan ram hruaitu leh sorkar hnathawkte kha tunlai ngaihtuah chuan an rinawmin eirukna lakah an fihlim tlângpui zawk ni-in a lang.

Ṭampui mitthi a lo thlen emaw, chhungkua an chhuanchham tak zet emaw a nih chuan patlingin a nupui fanaute rilṭâma an thih ai chuan ti-in mi buhzêm ami buh a la ṭhin a. Buh neitute’n a dinhmun an lo hriat thiam theih na’n meitalh tal a hnutchhiah thung. Kan pi leh pute’n, “Mai lêng an um ngai lo,” an lo tihte kha a ril a, tunlai mite ang hi chuan duhâmna-in an khat ve lo tih a chiang khawp mai. Kan tâ ni hauh lo pawh neih ṭalh kan tumna thinlung ang hi an nei ve lo ni ngei tùr a ni.

Min thlahtute kha an fel famkim vek e kan ti hauh lo. Tualthah leh pawngsualte pawh a awm lo a ni hek lo. Rukrùk erawh kha chu an duh lo hlê a. Nupui-pasal zawn kawngah pawh an kawppui tùrte chauh ni lo, an thlahtute zingah kutkem nei an awm em tih thlengin an inchhui ṭhin a nih kha. Rukrùk duhna hi duhâmna leh thatchhiat vâng a nih avangin an duh lo êm êm a ni. Anmahni/chhungkaw kutkawih ngei a buh leh bâl thar tam kha an inelna ber a ni a, midang chanai eisak phei chu an duh loh êm êm a ni.

Tunah chuan kan ngaihtuahna leh sùkthlêk a inletling ta hlauh a ni ber mai. Kan ram leh hnam natna, kan dam-khaw-chhuak lo palh mai ang tih hlauhna bul, mimal, chhungkua leh kan khawtlang nun thlenga eichhia a, kohhran meuh pawh tichhe mektu chu tangka sum ngainat leh duhamna bâk puh tur a awm lo. Kan ram hmasawnna ṭhan-ṭhu, state dang chief minister-te awt ngawih ngawiha min siamtu lian ber pakhat chu tangka sum ngainat leh duhamna-in a hrin eirukna leh hlemhlêtna hi a ni chiang hle bawk.

Hmasawnna kawng hrang hranga kan hnufùmna chhan, kawngpui ṭha nei thei lo leh ei-leh-bara kan intodelh theih hauh lohna chhan bul ber pawh hei tho hi a ni. Mipui chunga thunei a, sum zawng zawng pawh khawihtute’n tangka sum an ngainat luat avâng leh an duham lutuk avangin hmasawnna-in a tuar mai a ni lova, mipui-in nasa takin rei tak kan tuar tawh a, kan la tuar mek zêl zawng a nih hi. Pawl ding reng reng hi anmahni hmakhua um vanga din, leh tangka sum tuakna deuh vek a ni a. Hetah hi chuan kohhran pawh a bâng lo chauh pawh ni lovin ‘a-zual-zaw-pui vailenhlo’ tih ang mai a ni zawk awm a sin.

A rem bawka, hetah hian zep ta lawk ila. Kohhran hian kohhranmite thawhlawm tlingkhawm hi a ngah bawk a, sorkar anga kohhran inrelbawlna leh a thawkte hlawh leh a behbawm ringawt piah lamah ke an pên a ngai hle. Khuarél chhiatna tawkte leh kan state leh ram ṭhenawma harsatna namên lo tawkte an ṭanpui hi a tha lutuk. Chutih rual chuan an sum hnâr ber thawhlawm thawhtu an kohhran mipui hi an ngaihven leh zual a ngai tak meuh. Thlawhhma la an ni emaw, eng hna pawh thawk se la (sorkar leh company hnathawk ni lo) an thawhchhuah a pun theihna atân lian thama hmalaksak a ṭanpui an ngai. An thawhchhuah a pun chuan thawhlawm a pung ang a, a hlawkna têltu chu kohhran tho a ni dawn si a.

Sorkar, pawl leh kohhranin tangka sum a um luat leh a duhâm lutuk kan tuar ang chiah hian mipui zinga tam tak pawh hi kan ni ve tho mai. Zângnadawmna lak chungchangah ngat phei hi chuan ṭhenkhat chu tenawm tak mai kan ni a. Ram nei miah lova zângnadawmna lâk ngei tum ve tlatte, thuneitute’n an dawn tùr an bithliah tlêm tih avângte a ram leh hnam pumpui hmasawnna leh hlawkna tur hna thawh tikhawlhkhama, tihlawhchham leh tikhawtlai duh hi kan intodelh ta mah mah a ni. Hei pawh hi a bul takah chuan thuneihna chelhtu leh ram hruaitute’n sum siamna awlsam leh hausak na’na an lo hman rim tawh êm avanga mipui min tihhmuh a ni.

Enkawl sén hauh loh leh chhawrbawk miah loh, kan mi thiltithei leh hausate’n ram an ngah lutuk ringawt mai pawh hi thil ṭha lo lutuk a ni. A thawk peih leh mamawh ngawih ngawihte’n leilung behchhana eizawnna tur hmun an hmuh loh lai a ram zau tak mai enga tan maha hman loh, engtikah emaw zângnadawmna lak theih beisei vangte a lo invalh vak mai hi duhâmna tenawm a tling.

Kum 2021-a Serchhip assembly bial by-election hma lawk khan Covid hrilén’ vanglai a Mizoram min chawmtu Mat phai kan han tlawh a, rilru a na ngawih ngawih. Mi taima leh thawk tak takte’n ram an neih loh avanga pawisa tam tak sênga mi ram an hawh kha a pawi a ni ringawt mai. Thawkrim leh ti tak tak, teirei peihte dinchhuahna ram chu sawi loh, an beh leh retheih ngawih ngawihna ram kan ni a. Mi hausa awmawlte inchhek-arbawmna ram kan nih chhan pawh hi tangka sum ngainatna leh duhamna hrin vek a ni a tih loh theih loh.

Kan ngaihtuah ve ngai emaw chu? Tangka sum ngaina leh duhâm uchuakte’n an dam chhung pawha an ei sen loh tur an chhekkhawl a. Chu mai pawh duh tawk lovin an enkawl sén loh leh chhawrbawk loh ram (landed property) zau lutuk leh in tam tak an nei a. An thih meuh chuan phùm ve tho an ni a. An phùmna, midang phùmna ang tiat tho feet 6 leh feet 3 chhung aṭang khan an chhawr pha tawh bik chuang lova. Tu leh fa an neih fuh loh phei chuan lei a an ro khawl zawng zawng kha an thisen zawmpui pawh ni lo midang daih tân an khawl lek fang tihna a ni.

Kristian zirtirna chauh pawh ni lovin khawvel pumin a hriat chian êm êm chu mihring tumah hi kan kumhlun dawn lo tih hi a ni a. Tu mai pawh hian he khawvêl hi vawi khat chauh kan paltlang dawn a, kan châm chhung hian kan mihringpuite lakah hian enge kan hnutchhiah dawn? Duham leh tangka sum ngainat luat avanga mahni inhaivùr chiam a, midang hmasawnna dâltu nih ai chuan kan awm loh hnu pawha mi ui leh ngaihsân nih kha kan thlah lo kal zel te tan pawh a chhenfâkawmin a chhuanawm zawk ngei ang le.

India ramah hian eiruk dona atan dan ṭha tak mai ‘Prevention of Corruption Act, 1988’ kan nei a. Dan hi engang pawhin ṭha se la, ṭangkai taka hmang thei tur chuan a kengkawhtu sorkar a huaisen a, dikna a duh tak tak a ngai thung a. A tawpkhawkah chuan tuna Aizawl judicial district-a he dan hnuaia roreltu Special Judge (PC Act) ang hi kan mamawh hle bawk. Sorkarin dan a kenkawh ṭhat a ngai a, a chhuitute’n duhsak bik nei lo leh hlauh nei lova a chhui leh a hmawrbawktu court nen an pawimawh vek.

Chumi piahlamah chuan mipui pawmpuina (public sanction) a pawimawh a. Kohhran leh khawtlang hruaitute pawhin tangka sum ngainat leh duhâmna hi a tak taka an do ngam a ngai tawh. Chutianga kan tih ngat chuan he ram hi kan thian thianghlim ang a, hmasawnna dik a awm bâkah leh nunphung dik kan din thei ngei ang tih a chiang a ni.