KALPHUNG THAR

‘Kalphung thar’ min tiamtu ZPM sorkar chuan kar kal ta mai khan thla 5 a pumhlum ta a. Thil tih ṭhat an tum viau a a lan lai leh thil ṭha tih pawh an tum thu an puang tam viau chungin hun a la rei lo bawk a, thil ropui tak chu kan la hmu tam lo hle. Kawlphetha lah chu kan thim zing kan ti dawn nge kan eng zing malh malh hle a. Tui a haw khat avangin mipui-in harsatna kan tawk rei ta hle bawk. Hriat chian hnu-ah ‘vatâwk dang ang bawk’ an ni ang tih a hlauhawm hle a, chu ai a chhia pawh chu kan hmabâk thei a ni.

Hmanni chu pa pakhat, kum upa lam tawh leh thil ṭha duh tak mai, ZPM thlawptu rinawm tak hian phone-in min rawn bia a. An hruaitu ṭhenkhatin party mite na na na chu an duhsak dawn thu leh an hna erawh chu a ṭha tur a ni, tih lam pang an sawi chu a helh thu min hrilh a. Sorkar kaltate nena danglam chuang lo, mipui sorkar inti si a, party mite duhsaktu sorkar tho an nih leh a hlauh thu a sawi a ni. Chief Minister hi vénpui a ngai a tih thu leh thil dang tam tak a sawi.

Politician-te’n an thusawi tih-awihawmna atan politics dawhsanah Pathian thu an sawi a, rawngbawltute’n pulpit aṭangin politics ngialngan an sawi a, kan tih ang mai-in he ramah hian hun rei tak aṭang tawh khan contractor-te’n sorkar hnuai a contract hna an thawk tawh lova, rorellai party mi hlirin an thawk thung. Contractor-te chuan a changin party mite hna hmuh an lei chhawng a, an contractor registration hmansaktu-in hman man a pe a, tunlai a an sawi lar tak ‘commission’ la ṭhin ang chauhvah an chhuak a. Contractor-a inziaklut si-in sub-contractor ni pha ṭawk hi an tam viau awm a sin!

ZPM-in an sorkar tirh te a minister leh MLA-te awmpui kawl theih zât an han titlêm kha a lawmawm tak zet. Secretariat a thawkte’n tunhma a dan awm hauh lova awmpui (household staff) kawl theih zât an lo insiam ve ringawt-te hi nuaibo a ngai a. Police officer-te’n Mizoram Police Manual-in a phal chin bâk ardali an kawl chuan chhuhsak ṭhen tur a ni ang. Dan tlawhchhan tur awm lova engineer hovin MR an kawlte pawh bawhzui a ngai bawk. Sorkar sum hmanna ṭul lo tihtawp ngai hi a tam khawp mai.

Aikal chungchangah hian inthlan boruak vêl avangin chak taka thil kalpui a harsa rih a ni mai thei a. An ti ta sa a, na taka hrùt hrawih a ngai a ni. A ngheta aikal lâk ngawt mai hi phal theihna dan a awm bawk si lova, tihtawp vek a ngai. Hrisél lohna emaw chhan dang vang emaw a aikal la zawng zawng hian hna an thawk thei tawh lo a nih chuan ‘voluntary pension’ emaw pawhin an hna hi bansan mai zawk rawh se. ‘Thawk lo chuan ei pawh ei suh se’ tih thurin ringtute kan nih hi.

A hma-in kan ziak tawh a. Sorkar thar hian Lengpui ṭumhmun Airport Authority of India (AAI) kuta hlan a tum ngawt hi zir chiang rawh se, ram leh hnam tana pawi khawih theih a ni. Tunhma lama an lo indawr tawh dante zir chiangin ram tana ṭha ber turin thutlukna siam se a ṭha ang. Chuti lova sorkar hmasate thil lo kalpui dan pawngpaw ṭhiah rikngawt hi a fuh hranpa lo. Sorkar laipui kuta ZMC pêk hi an duh phawt chuan a ṭha ber. Kan medical college changkânna leh changtlunna tur a ni.

ZPM sorkarin SEDP a titawp hi thil lawmawm tak a ni. Engmah tak taka chan theih tùr leh miretheite dinchhuahna leh intodelhna, eizawnna ngelnghet siam theihna pawh ni lova sa-ṭah-chhuak-pêk kan sawi ang chauh a ni a. Inthlan dawna vote hmuh theih na’na mipuite retheihna denchhena pawisa tawktarh ang chi hi chu thang kan kama tawktarh kan târ ang chauh hi a ni a. Mihring leh mihring inlei (vote leisak) hi ‘human trafficking’ leh nawhchizawrh lam rawng a kai pha tlat a ni. Huaisen taka an titawp hi an fakawm.

Tihtùr dang an sawi leh ngaih pawimawh bera an neih ṭhin thlai thar chhuah lei chungchanga hmunphiah an lei thei ta si lo hi chuan ZPM duhtute duh chhan leh beiseina a titla hniam nasa ngawtin a rinawm. SEDP sum hman bâng khan lei theih mai awm tak a ni a. A leitu tur company chala phùng tawptir ngawt kha chu sorkar ve lém tan chuan tihawm a ni lem lo. A hma-in hetiang lam lo zir chiang tùr pawlte pawh kha an din kha a ni a, an zir chiang ziktluak vak lo a ang hle a ni.

Kuthnathawktute hlawkna tur kan buaipui tak tak dawn chuan Bagha vela Sundar Ali te pêl/kalkhum a chêtlâk a ngai tawh. Sittwe lawng chawlhhmun kan hman ṭangkai hma pawhin rêl hmanga Kolkata lawng chawlhhmun thleng an thiltharte phurh thlâk a chumi aṭanga khawvêl ram dang thlenga dawra hralh dan tùr dap a hun tawh a. Chutianga ti tur chuan tam tham kan tharchhuah a ngai a. Tuna ‘a tam’ kan tih hi a tam tawk lo tih pawh hriat a ngai. Chubâkah kawtkai a mai-an leh behlawi hnah kan zuar ang ngawt ni lovin a dahṭhatna (cold storage) te, sawngbawl a man man zawk leh hnathawh tùr siam belh zawnga kalphung thlâk danglam a ngai tawh a ni.

MLA-te term tina lirthei leina a thlawna an pêk ṭhin an titawp hi thil lawmawm tak a ni bawk a. Assembly speaker tâna car man to leh changkâng lutuk an lei ni a sawi sup sup hi thil awm dan mipui-in an hriat chian theih na’n sawifiah a ṭul khawp mai. ‘VIP culture’ tibo tura ngaihte’n an chhawm nung ve leh tho zêl a nih chuan ‘kalphung hlui’ tho min chhawp tihna a ni ang. MLA-te loan lak hi sawisêl vak chi a ni hranpa lova, mahse, tunhma a MLA-te’n ‘housing loan’ an rùl ṭha lo lutuk ni a speaker hlui Pu R. Lalawia’n a sawi ang kha ni tawh lo se a ṭha ngawt mai. Midangte entawn, mipui tihhmuhtu tùr an ni si a.

Sorkar hnathawkte pisa kai hun taka kai a, an tlai lohna tùr leh pisa ban hun hma a an haw lohna tùra biometric attendance kalpui a ni ta hi a ṭha hle a. Sorkar laipui pisa leh company zawng zawngin an hman tawh hnu daiha hmang ve chauh kan nih avang erawh chuan hmai uang taka sawi kher ngai lém lo a ni. State lian taka rei tak lo thawk tawh IPS officer pakhat chuan, “Mizoram sorkar kalphung chu inkhual-te-lem kan ni ber e,” a ti a. Hei hian kan sorkar hnathawh dan kalphung siamṭhat a ngaihzia a tilang chiang hle awm e. A tak taka mipui tâna thawk thei tura sorkar hnathawkte siam tùr chuan sorkar a khauh a ngai.

Thil pawimawh tak, sorkar inrelbawlna (governance) a kan tih ṭha lo leh kan tih loh ṭha lo êm êm chu hna thawk ṭha kan chawimawi thei lo leh hna thawk ṭha lo, dan bawhchhiate kan hrem hlei thei lo hi a ni. Hei hian hna thawk ṭha leh mi rinawmte a tihnual a, thawk ṭha duh lo leh dan bawhchhiate a tihuangtau a ni. A pawi satliah lova, kan ram sorkar inrelbawlna hi a chhe zawng zelin a kal phah a. Eirùk pawitih lohna leh sorkar thil hman dik loh a tihluar a, thuneihna hman sual thlengin an pawisak loh phah a ni.

He’ng hi siamṭha tur chuan a hrùta hrùt hrawih a ngai. Kan sorkar kalphung felhlel leh sum harsatna hi damdawi ei a dam mai chi a ni tawh lova, zai (surgery) a ngai tawh. Chumi ti tùr chuan ram hruaitute’n huaisenna leh tih tak takna (political will) an neih a, an vawn tlat a ngai thung. Bible te hi chhiar chhuah leh ziah chhuah, sawi tam ni lovin a taka kan nunpui a ngai a. Chutiang chiah chuan sorkar inrelbawlna-ah pawh a tak ram kan pawh a hun tawh a ni. Tun ang renga kan dêl-dul chuan kan insiamṭha ngai lovang.

Sorkar kalphung hi siamṭha a, ‘kalphung thar’ din an tum a nih tak tak chuan kan sorkar thar hmabâk hi a ko hle a ni. Sawi ni lovin a taka thiltih a ngai a, inthlan leh huna tlâk hlau hauh lovin siamṭhat hna an thawh ngam a ngai a. Sorkar hnathawk inkaihhruaina bawhchhia a, eiru emaw sorkar thil mahni mimal tâna hmang emaw, hna thawk ṭha duh lote emaw chu dim hauh lova a hrem ngam a ngai. Mi dik lo leh dan bawhchhetu tan chuan sorkar hi a hlauhawm tur a ni. Hlauhna avang taka sorkar kalphung thar kan din theih chuan chu pawh chu a ṭha hrim hrim.