Guest writer
HC Vanlalruata
HLAUH NGAH
Mizote hi hlauh ngah ang reng tak kan ni a, intihṭhaih kan ching a, tu leh fate thlenga tihṭhaiha sawiṭhaih ching hnam kan ni. Ramhuai leh phùng bâkah sipai leh Police thlenga naupang tihṭhaih kan ching a. Hnam dawihzepa inchhuah ngar ngar kan tum emaw tih palh a awl khawp mai. Thil hlauhawm lêm lo pawh sawi hlauhawm thiam chu kan ngaisâng a, ngaihnawm kan ti a. Kan Covid hri lêng pawh kha a tir lamah kha chuan kan insawi hlauhawm siak a, a sawi hlauhawm thiam thiam kha mi changkâng emaw kan ti niin a lang.
Sakhaw chungchângah pawh hian kan mak ngawt nia. “Thlamuanna ka hnutchhiah a che u,” titu ringtu ni chungin kohhran mipui tihṭhaih thiamte hian zuitu an ngah duh a. Khawchhak lung lum hlau pawlte, ‘Thim thuah hnih’ sawi uar tute leh kan ram bika chhiatna rapthlâk tak lo thleng tùr awm ni-awma hrilhlawk chiamte hian zuitu an ngah viau mai. Anni ang rin hran nei pawla tel pawh ni lo, kohhran pangngai a tel tam tak pawh hian thlamuanna thu min fahtu thuhriltu ai chuan min sawiṭhaih a min tihṭhaih chingte thusawi hi kan ngaithla châk zawk a ang ṭhin ngawt a ni.
Tun hma ‘piantharna’ sawi uar lai phei kha chuan camping/campaign/crusade tih velah khan meidil a tlâk hlauhawmzia tih vel ‘speaker’-in a sawi lai khan aurinna khawk rum rum thei kha hman an ching a. An thusawi ngaithlatute kha an rùmṭhaih a ni ngawt mai. Tun hnu-ah pawh hian hetiang chiah hian ti tawh lo mah se, meidil a tlâk hlauh vanga chhandam nih loh pawi tùrzia insawiṭhaih hi chu an la ching zui zel hlawm ni awm tak a ni.
Tun hnai-ah kan tlawmngai pawl hrang hrangte’n Sairang aṭanga chhim tawp thlenga rel kawng sial an duh loh thu an puang leh ta pawh hi hlauh kan ngahzia lan chhuahna chiang tak a ni. Brig. T. Sailo khan a Chief Minister lai, kum 1981 khan Bairabi railhead siamna tur lung a phum a, khatih lai a Railways Minister Kedar Pandey khan Lalabazar leh Bairabi inkar rel kawng siam hna thawh ṭan kha December ni 12, 1981-ah a hawng a, March ni 16, 1991-ah khatih lai a Chief Minister Pu Lal Thanhawla’n a hawng thung a nih kha.
Khatih lai khan Bairabi-a rel chawlhhmun siam kha mi tam takin an dodal a. Mizo hnam chimralna bul tùr hialah ngai-in vai tam tak an lo lut hum hum dawn ni-in nasa takin mipui an sawiṭhaih a. A hnu-ah Lengpui thlawhna ṭumhmun siam a nih dawn pawh khan hnam ralna tùr ang hiala sawi a dodaltu an awm a. Bairabi aṭanga Aizawl kawtchhuah, Sairang thlenga rel kawng siam tura ruahman a nih lai pawh khan chutiang ti pawl chu an lo chhuak leh tho a nih kha.
Myanmar Rakhine state khawpui Sittwe (Akyab) lawng chawlhhmun chhun tura Lawngtlai khawpui aṭanga kawngpui sial leh a behbawm ruahmanna (Kaladan Multi Modal Transit Transport Project) sawi rik a nih lai erawh kha chuan sawiselna leh insawiṭhaihna a awm hranpa lo ni awm tak a ni a. Aizawl aṭanga a hlat deuh vang a ni mai thei e. Sawisél dawn chuan Lawngtlai-Sittwe inkara cheng tam ber hi ramdangmi an nih bâkah kan unaute pawh ni lo Rakhine/Zakhai hnam, Kawl ṭawng hmang leh Buddhist sakhaw bia an ni a. Kawlvai kan tih mai ang chi mihring tam tak awmna a ni.
Kan state chhungah ngei pawh kum tam tak kan lo chénpui tawh leh kan ṭhenawm mai bâkah kan mâkpa leh famo pawh tam tak an ni chungin Gorkha-ho chu OBC dinhmun pêk dodâl pawl an la awm reng a. He lama thuneitu Permanent Committee-in OBC a dah ve tùra rawtna a siam pawh sorkarin a la pawm ngam loh phah a ni. Hlauh kan ngah luat avang hian hmasawnna hna leh mi hamṭhat véna tùr kan tihpinsak nasa ngawt a sin. Him lova inhriatna (feeling of insecurity) hi kan thinlungah a bet nghet lutuk a, a pawi ngawt mai.
Kumpinu sorkarin Bengal Eastern Frontier Regulation, 1873 a siam a, Mizote luah chin pawh a huamtir kha a hunlai chuan a pawimawh êm êm a. Hnam tlêm te kan nih avang leh min hualtu hnamte an tam êm avangin chimral theih mai dinhmunah kan ding tih an hria a. Chu bakah politics-ah kan mit a la keu lova, zirna lamah engmah kan la ni hek lo. Ei leh bar (economy)-ah pawh kan la hniam tak zet a nih kha. Dan hmanga hung bik leh humhalh kha kan mamawh a ni. Chu kan inhumhalhna chu kum 1986-a India sorkar leh rammu mek MNF-te inremna thuthlungah pawh tarlangin Mizoram legislative assembly remtihna lo chuan paih loh tùr tih a ni.
Sâpho awpna aṭanga India ram a zalen hnu, India ram bung khat kan nih tâk hnu khan he dan (BEFR, 1873) hi kan inhumhimna kulhbing pawimawh ber a ni zui ta rêng a. India rama kan chénpui hnam lian pui puite néna inel thei nghâl mai pha tùr kan ni hauh lo. Khatih hun lai khân hnam kan nihna-ah pawh kan la chiang lova, ‘Zofate’ hi tutute nge kan nih chiah tihah pawh kan la chiang chiah lo. Hnamah pawh kan chian’ mang loh lai leh kawng engkima kan hnufual êm êm lai, khawvel tukverha kan dah ve phâk hma khan inhumhalhna leh inhungbikna kha siamsak ni ta lo ila chuan hnam puma ral mai thei chu kan ni teh meuh mai.
Amaherawhchu, saphovin min chhuahsanna pawh kum 80 dawn a nih tawh hnu, India rama ziak leh chhiar thiam tamna ber state zinga kan lan chhoh char char tawh hnu hian ngaihtuahna thar kan neih chu a ṭul tawh a ni. Kan khawpui-ah te phei chuan inchhawng sâng tak tak a khir ian uan tawh a, kan incheina lah khawthlang ram hausa ber berte leh khawchhak ram changkangte incheina nên thliar hran theih pawh a ni tawh lova an nun phung (lifestyle) pawh kan ṭhalaite’n an tawng ve mêk a nih hi.
Zirna lama mual éng hmu pha a inngai ve tawh, khawvêla sakhaw ṭha leh dik ber ringtu a inchhâl, in leh lo ṭha tak tak thlenga nei thei leh khawvêla lirthei changkâng ber ber pawh nei pha ve tawh ni si-in tun thlenga engemaw hleka hlauh kan la ngah lutuk hi chu a manganthlâk tlat. Kan changkanna phénah hian kan khawtlâng nun leh sakhaw thilah kan duap ru riauva hriatna kan nei a, chu chuan huaisenna tak tak min pe thei lo emaw ni dawn ni? Kan lemzia hi a rùk tak chuan kan pawm ṭhup a ni mahna.
Hlau reng tùr kan ni tawh bik lova, kawng hrang hranga chimral theih bik tawh loh tùr leh mahni inenkawl thei tùra kan rilru kan siam a hun tawh tak zet a ni. Rel pawh Mizoram dung tluanin tlân sup sup mah se, hnam chimral hlau hauh lova ngaihtuahna dik leh huaisen kan neih a hun tawh. Aizawl khawpui a zu dawr tlêm tê a awm avânga hnam tâna thil pawi êm êm thleng nghal mai tur leh mi an rui suau suau dawna ngai tlattu ang vêla dawihzep hi kan tam viau. Engemaw hleka hlauhlawp a phu hlum dawn emaw tih mai tùr leh hlauh tùr zawnga a dapa dap ching hi kan awm ve hrim hrim a ni.
Bengal Eastern Frontier Regulation tlawhchhan leh Inner Line Permit (ILP) hi kan himna ber a lo ni tawh ṭhin a. A ni reng tawh lo. ILP-te pawh kan kalpui danah sorkara dan kengkawhtute an hlawhchham avangin awmzia a nei tawh meuh lo. Chu aia pawi zawk chu Mizo ngei-in an hming hmanga hnamdang an sumdawntir hi a ni a. Rel kawng lo lut ai-in nasa takin a pawi. Chimral kan nih chuan tangka sum ngainatna leh duhamna a kan khah hlawm avâng zawk hian kan hnam hi ei leh bâr kawngah chimral kan ni ang.
Rel kawng pawh kan ram tluanin kal mah se, ILP pawh hlip mah se, keimahni kan fin a kan inven thiam chuan he hnam hi a chhe mai lovang. Biak-ina zu nam thur thura inkhawmin kohhran a tichhe lovang a, kohhran hruaitu leh kohhranmite an thiltih dan dik lo avang zawkin kohhran a chhia ang. Chutiang chiah chu kan ram leh hnam dinhmun hi a ni. Sum kan duh luatah kan ram kan hralh mek a, chuti chung chuan thil pawimawh lo leh hlauhawm lo buaipui-in kan inhlauhsiak mêk a nih hi.
A pawng-a-taka hlauh kan ngah lutuk avang hian he hnam hi nêp telh telh a. Ralthuam chelek kawngah leh raldo kawngah hnam huaisen kan ni kan ti a, a dik viau bawk. Mahse, thil dangah kan dawihzep êm êm lawi si. Mi dawihzep chu a thi nawn awn awn ṭhin tih hria ila. He ram leh hnam hmabâk hi pawngpaw hlauhna nen ni lovin, thluak fim tak leh fing takin, sum ngainat lutuk avanga hralh lovin, venhimna dan awm lo pawha inhumhalh thei ni tùrin ṭan i la zawk tawh ang u.