Guest writer
HC Vanlalruata
HRUAITU HUAISEN
Mizoram lo hruai tawhtu, hruai mektu leh hruai la tum mekte zingah hian hruaitu nih tling hi kan la nei tlêm khawp mai a. Ram an hruai danah pawm dan a inang lovin kan lungrual vek lo mai thei e, pahnih/khat erawh chu mipui zuitu mai ni lova hruaitu nih tlinga pawm theih chu kan nei ve tawha ngaih theih a ni thung. Mimal ngaihdan sawi theihna hmun a ni bawk a, kei hi chuan pawl lian pui puite dodal a, a ngaihdân huai taka sawi ngam leh tipuitling ngam Laldenga kha Mizo hruaitu zingah chuan ka dahsâng hle a. A sorkar lai a kohhran tiamin pawl liante duhdan kalha a sorkar policy keng tlang ngam awm chhun zing ami a ni.
Mizo Union hruaitu zingah midang an nêp lutuk, tihna ni hranpa lovin C. Pahlira kha a ropui hle bawk a. Mizoram hmun hrang hranga huaisen taka kawng a laih tlang avanga ‘CP Road’ ti a kan vuah tak kan nei nual hi a ropui leh huaisenna lan chhuahna a ni. Chutiang bawkin Laldenga kha a bik takin Aizawl khawpui chhunga kawngpui zauh chungchângah a che na hle a, sorkar hmasate tih ngam loh kawngpui a zauh kha a huaisen thlâk hle. Zu dawr hawn chungchanga a thusawi khân a hun lai-in dodal a hlawh nasa a, mimal zalenna (individual liberty) leh dan rorélna (rule of law) thuthlung a dahsan avanga a thiltih kha assembly bial pakhatah a tlâk phah bawk a nih kha.
Mi tam tak chuan ram hruaitu leh mipui mimir hi ram siamṭhat kawngah mawhphurhna inchen deuh reng angin an sawi fo ṭhin a. Hei hi thil dik lo hulhual a ni. Hruaitu ṭha chuan huaisen takin a hmathlir (vision) en zawnin ram leh mipui a hruai mai a. Ram leh hnamin a dinchhuah phah ṭhin. Mipui chu ran rual ang chauh an ni. Hmathlir pawh nei lem lo, lalna leh thuneihna um ngawr ngawr a, vote hloh hlau vanga pawl lian apiang duhdâna kal a, hruaitu ni tak tak ngam lova zui duan duan kan neih ṭhin avanga tun dinhmun thleng hi kan ni tih pawm a ngai.
Ram dang leh India ram state dang chungchâng sawi miah lo pawhin ram te reuh té Singapore chungchang ringawt pawh hi sawi ila a fiah mai awm e. He ram hi thliarkar lian ve deuh pakhat leh a tenau 63 bakah tuifinriata rawn chawr ve dek dek thliarkar ti a sawi tham loh (islet) inbelhkhawmin a siam a ni a. Mizoram hi kilometer 21,087 bial a nih lai-in Singapore hi kilometer 735.2 bial leka zau a ni thung a, a michengte hi mi nuai 59 chuang zet (2023 a chhut danin) an ni thung.
An ram awptu British sorkarin a chhuahsan dawn khan Malaya an tih ṭhin, tuna Malaysia tih tak nen hian ram pakhata awmin zalenna pek an ni a. Mahse, Malaysia ram hruaitute chuan Singapore hi hnawk an ti a, an ram tichhangchhetu tur leh ram dang awpna hnuai aṭanga chhuak ta chéng a an ram din thar lehna atana hnukhnawktu leh kawng hrang hranga an hmasawnna daltu tùrah an ngai a. Chuvang chuan Malaysia rama an beh ve remti lovin inlahrang a, ram hrang leh zalen ni turin an se-zawl-chhuah ta ngawt mai a nih kha.
Hetiang hi khawvel hmun dangah a awm ve awm love. India tiamin ram hrang hrangte hian an ram zauh an tum vek a, an rama beh duh lote chu sipai chakna nen hial an hnehchhuh ṭhin tih kan hre vek mai. Malaysia erawh chuan Singapore hi an rama bet tura duh lovin ‘uite rim in nam’ tiin a pet chhuak a, an duh lo chung a ‘independent’ tir a ni. Mahse, Singapore hian kum 30 zet an ram hruaitu ropui Lee Kuan Yew kaihhruaina leh hmathlir neih ṭhat avangin tun hi an thleng a. An ram mi pakhat thawhchhuah hi chawh rualin kum khatah dollar 91,100 (India pawisa-in Rs. nuai 75.86 hu) a ni a, khawvelah 3-na an ni pha a. An ram pum thawhchhuah chu kum khatah dollar tluklehdingawn 794.179 zet a ni bawk. Singapore laka Malaysia hmasawnna erawh chu rih-artui-phur an sawi ang chauh a ni.
Malaya/Malaysia ram hruaitute’n an ram hnukhniam dawna an hriat avanga inbawl hran tura an tih Singapore ram te reuhte, mah se, mihring tawt leh bit êm êm chénna ni lawi si hi khawvêla ram changkâng leh hausa ber zing ami a lo nih chhan hi an ram hruaitu vang a ni. He ramah hian Chinese hnam an tam ber a, 74.3% vel an awm a, Malay hnam hi 13.5% an awm a, India mi 9% awmin hnam dang 3.2% an awm bawk. Buddhist sakhaw zuitu 31.1% an awm a, 20% chu sakhaw nei lo an ni a, Kristian 18.9% awmin Muslim pawh 15.6% zet an ni.
Singapore a zalén hlim, Malaysia ram hruaitute paw’n an rama bet ve tura an duh loh lai khan ram leh hnam ang pawhin awmze nei-in an la awmin an la inpumkhat hauh lo. Chuti chung chuan an ram hruaitu Lee Kuan Yew khan Prime Minister dinhmun a chelh hun kum 1959 leh 1990 inkâr chhung khan hmathlir ṭha leh chiang tak nei chungin a hruai a. Eirukna lamah a inhnamhnawih lo chauh ni lovin eiruk chingte chu a hrem nah le ṭhin. A ram mipuiin thuneihna la chang zui zel se an duh ngawih ngawih lai-in ṭhangthar zawk tan hruaitu nihna a hlan ta a, a dam lai khan an ram hruaitu tharte pawhin a thurawn an la zui zêl a ni.
Kan hruaitute sawi dan takah, Mizoram chu Singapore ai a hnam hlang (‘Mizo’ inti) tam zawk leh ṭawng khat hmang vek, Kristian sakhaw zuitu inti deuh vek kan ni a. Chuti chunga tun thlenga changkanna lama chaurau-ek kan la thai zêl leh hmasawnna kawnga rih-artui-phur ang mai kan nih rengna chhan hi ram hruaitu ṭha kan neih loh vang tih loh rual a ni lova. Mipui mawhpuh a, an mawha ngaih chi a ni hauh lo. Mipui chu hruai tur an ni a, hruaitu mawhphurhna hi a sang ber fo zawk a ni.
Mizo hnam leh ram hruaitu hmasate thiltih dan kha kan chik peih ngat chuan lalna leh thuneihna âtchilh avanga huatna chi tuh aṭanga inṭan a ni a. A hnu zêlah pawh lalna leh thuneihna chan duh ngawr ngawr vanga vote hmuh theihna atana sum sem tawktarh an uar chho zêl a. Ram mamawh ngawih ngawih sum leh pai hui luh theihna tùrah pawh ram hruaitu ni si-in an duhdan anga ram leh mipui hruai tak tak ngam lovin, vote hloh hlauhna-in an duhdan ngei pawh ti ngam lovin a siam a. Tui-lai-rapin an awm a. Hlauh an ngah a, an hlauh ber berte chu sakhaw puithiam leh tlawmngai pawl lian hruaitute an ni. Zui tlâk loh hruaitu hi kan ngah ta ngawt mai.
Singapore hruaitu Lee Kuan Yew ang hi chu nei ve ila chuan khi tah khi tah Mizoram leh hnam hi kan awm tawh ang. Singapore anga inrelbawl hrang (sovereign state) ni lovin India ram bung khat kan ni tih hi kan hre teh meuh mai. Mahse, India ram state danga hruaitu ṭha leh ṭha lo dinhmun inthlauhzia en hian hruaitu ṭha, Lee Kuan Yew te ang kan nei ve lo tih hi chu a nâka zen kher loh pawhin a chiang êm êm a ni. Kan pu Chhurbura’n, “Na-a (Nahaia) chu ni se a lo mai tur,” a tih ang hi kan ni rei ta lutuk a, hei hi a pawizia kan la hre dawn chauh.
Eirukna do ngam tak tak hruaitu hi kan la nei lo a ni ber a. Do chu sawi loh, ram hruaitu leh sorkar thuneitu tam tak hi ‘Duhvezela’ te deuh vek an ni hlawm. Inthlan hma-in mipui vote hmuh theih na’n tiin thil ṭha zawng zawng an tiam a ni ber a. Sorkarna an chelh meuh chuan a letling hlauhin an kal a. Anmahni leh chhungkhat laina bâkah party mi induhsakna hleihluak tak bawk an kalpui leh a, chumi ti tur chuan sorkar hnathawkte nen hnung thak an inhiah tawn leh ṭhin.
He ram hian hruaitu atana a mamawh ber chu mipui leh pawl lian hruaitute zuitu ni lo. Amah thlang tlingtu mipui hmasawnna atana a hmathlirte huai taka tihlawhtling ngam leh eirukna kawnga fihlim satliah pawh ni lo, do ngam hruaitu hi kan mamawh ber a ni. Dik tak chuan sorkar laipui-in kan kumtin budget atana sum min pek hi dik takin hmang ila, eiruk ṭhen awm lo sel la khitah khitah kan thleng tawh ang. Eirukna nawr tawm tawk ngam leh ram tana suangtuahna leh ruahmanna, hmathlir an neih ang huaisen taka tipuitling ngam hi he ram hian a va mamawh tawh tak êm!