Ram ka thlir a: KAN DINHMUN

Kan Covid-19 hri léng hi khawvel hian a buaipui rei ta viau mai a, a lèn ṭanna China rama Wuhan biala a lèn ṭan hun a rei tawh fú laiin Mizorama a tak a kan hmelhriat a inkharkhip lam a tak a kan tih ṭan ve hun chu, kumin March thla chawhnu lam kha a ni a. Chuti chung chuan thla 7 zet chu he hri hi kan buaipui ve tawh a. Tun dinhmunah hian mi 2,000 chuang zet hri kai an awm tawh nà-in hri kaite hi vanneihthlak takin tumah thihpui an la awm lova, mi 200 nufa vel chauh hi hri kai a chhiar theih an ni tawh a, mi 2,000 dawn hri kai tawhte’n hri an pai leh tawh lo (damlo an ni chiah lo chungin an dam tawh) a ni. 

A tir lamah khan kan insawiṭhaih a, ralkhel leh hri hlauh kan sawimawi a. A sawi hlauhawm thiam thiam kha mifing leh mithiam, thil thlir thui angin mi tam berin kan ngai hman a nih kha. Chubakah ‘chiai’ leh ‘ralkhel’ tura min hrilhtute kha Mizote’n kan ngaihsan em em te an lo ni bawk nen, kan ralkhelin kan chiai ngawt mai. Kan ram hruaitute leh hriselna lama mithiamte lahin min ṭawng thlamuan hek suh. 

Mizorama hri kai hmasa ber (Europe a a awm lai a zu kai) kha a dam harin ICU-ah rei fé dah a nih bakah a enkawlna senso kha a tam fú mai a. Khami kha ṭanchhanah hmangin kan hotute khan hri kai nih chu dam har bawk, senso tam bawk a nih avangin mi 7 chauh pawhin hri hi kai/vei sela, enkawl kawnga harsatna a nasatzia tur thu hmangin min sawiṭhaih nasa hle a ni.

Kan dinhmun diktak erawh chu, mipui min sawiṭhaih chiamtu kan mifingte leh sorkar hotute sawi letling hlauh hi a ni thung. Han thlir kir leh ta ila, kan kohhran rawngbawltu-in Europe aṭanga hri a kai thu hriat a nih (March ni 24) hma ni hnih aṭang khan Mizoram hi kan inkharkhip ṭan a. March ni 22-a sorkar laipuiin ‘mahni duhthlanna a mipui pawn chhuah khap’ (janata curfew) a puan ni aṭang khan inkharkhip kan ṭan a, chumi rualin insawiṭhaih bakah ralkhel leh chi-ai tura nasa taka zirtir kan ni.

Mahse, han ngaihtuah let ta ila, sorkar laipui thu ang lem lo khan inkharkhip ve ta lo ila, kan unaute state pawn aṭanga an lo haw runpui hma (May thla chanve thleng) kha chuan Mizoram hi he hri léng lakah hian a him chiang a. Ramri kan khar a, state pawn lam mi an lo luh hma kha chuan Mizoram chhungah han kai tur eih hri léng a awm lo. Kha inkharkhip hmasa ber kha hri léng inkhaidiat chhutchahna (to break the chain of the pandemic) atan niin an sawi a, ni 21 chhung kan inkhung vek chuan hri kaichhawnna khaidiat kha chatin India ram a him thei dawn niin mithiamte’n an sawi a nih kha.

Khati chung khan hri léng kaichhawn theihna khaidiat chu a chat lova, ni 19 chhung chhunzawm leh a ni a, a chat chuang lo tih chu phairam lama hri kai an tamzia leh an pun chhoh zel dan chanchin kan hre chiang a ni lo’m ni? Mizoram erawh chu thlahnih leh a chanve ṭhelh (kan pastor hri vei tih loh) kai thar nei hauh lovin kan awm a. 

Kha kha tualchhung, Mizoram chhunga vengtin leh khawtin a kan inkharkhip (lockdown) vang niin a lang lova, hri kha he state chhungah hian a léng lo hrim hrim niin a lang. May thla tawpah state pawna kan Mizo puite an lo lut ṭan a, a tirah Rapid Antibody Test (RAT) hmangin an lo endik a, hri dotu (antibody) a insiam tih lo lang chhuak chauh RT-PCR khawl hmanga endik leh an ni a, kai an awm lo rei hman viau.

Mithiam ṭhenkhat chuan RAT hi hri kai leh kai lo endikna atana a hmantlak loh thu hi an tlangaupui fo tawh a, mahse, Mizoramah chuan hman zui zel a ni. He khâwl a endik hian hri dotu (antibody) a insiam tawh chuan hri kha a that thei nghal ni a sawi a ni a, antibody insiam lo ho kha hri an kai lo tihna a ni lo bawk niin miṭhenkhat chuan an sawi. 

Chumi ngaihdan zúlzui chuan ni maw, Kolasib district CMO-in RAT a endik hri dotu insiam ve lo (non-reactive) ho sample kha Zoram Medical College (ZMC)-a RT-PCR khâwl hmanga endik turin a rawn thawn chhova, hemi ṭum hian June ni 1 khan an endikna result-ah mi 12-in hri an kai tih hmuhchhuah rual ṭhawt a ni. Hei hi kan dihmun diktak chu a ni. 

June thla chho khan phailam aṭangin an rawn haw chhunzawm zel a, mi 20,000 dawn an lo hawng a, hri kai an pung chho zel a. Mahse, khunghran zel an nih hlawm avangin tualchhungah a darh lo. Mipui kan la him zel rih a a lan laiin, June ni 13 khan MST bus conductor pakhat, phai aṭanga lo hawngte ramri a zu lam a, an awmna district a phur kual thin pakhat chuan hri a kai tih hmuhchhuah a ni a, ani hian ina a chênpui a chhungte ṭhenkhat a kai hman a, mahse, hmundang a a darh chiam awm hriat a ni lo. 

Hemi hnu hian hri do kawnga a hmatâwng a thawktu doctor 2-te, nurse ṭhenkhatte, inkhunghranna hmun vengtu Police leh task force mite’n an kai chho ṭan ta a, hnawihpherh mual mual pawh neiin kan ralkhel leh ta chiam a nih kha. Hri an kaichhawnte’n midang an kaichhawn leh ta zel a, chu chuan mipui mimir nunphung pawh a tibuai a, khua leh veng ṭhenkhatah a hman hmanin V/LLTF thuneihna hmangin an veng/ khaw bil inkharkhip an puan sup sup tak kha. Chu chu kan dinhmun diktak a ni a, fimkhur tur berte leh fimkhur nachang hre tura ngaihte an fimkhur tawk loh avangin, mipui mimir kan buai a, chutih laiin mipuiin a páwng a takin hri an thehdarh thu kan hre lo.

Chutiang chu thil awmdan a nih mek rualin hnamdang, venghimtu sipai (Mizorama an rawn dah) zinga tam tak, an khaw lam a chawlh la a kalte leh sawn kual avanga lo lut tharte chu, an han endik hlek khan an kai ta vek deuhthaw emaw tih turin kai an tam a. An chhungkua, an khua leh an awmna state lamah hri laka invena, hri kai lo tura thiltih an nei tlemin an chét dan a phawsawlh hle tih loh rual a ni lova, a bik takin BSF leh NDRF te zingah a hluar zual hle – state ṭhenawmah pawh an ni tho mai. 

Mizoram mihring awm zat hi nuai 12 bawr velah ngai ta ila, chu’ng zinga mi 7,000 bawr vel (BSF battalion 4 leh Assam Rifles battalion 3 - an vaiin 10,000 an tlin a rinawm loh hrim hrim) vel chauh chu sipai an nih laiin, Inrinni tlai thlenga Mizorama venghimtu sipai (state pawn mi) vei zat chu za zela 72.34 lai a ni a, civil mi leh a dangte chu za zela 27.66 chauh an ni! Anmahni an chét ṭawp hrim hrim bakah, a tirah sorkar thuneitute’n an vil ṭha tawk lo tih hi phat theih a ni lovang. Hei hi kan dinhmun diktak tho a ni.

Kan dinhmun a zia-awm deuh dawn tawh a ngaih laiin, VC leh Local council (LC) inthlan dawn hnaih leh a hnu-ah kan inhnawihpherh leh viau ta mai a. August ni 27-a inthlan vote thlak hma ni mai khan VC leh LC engemawzat chu an khua/venga hri kai an pun avangin inthlan vote thlak ṭhulh a ni hlawm a, September thla bul lamah inthlanna neih leh tak zawk kan nei nual a. Hemi hnu hian hri kai an pung zel a, Bawngkawn vengah phei chuan ni khatah an veng mi hri kai hmuhchhuah thar 38 an awm hial a, a hnu lam an kai belh zel avangin hri kai tamna hmun, tlawhpawh phal loh (containment area)-ah Aizawl bawrhsapin a puang ta hial a nih kha.

VC leh LC inthlan neih kha hri darh chiam chhanah puh theih a nih laiin vote thlak tura kalkhâwm tam avanga hri darh ta a, mipui mimira inkaichhawn tak chiam ni berin a lang hranpa lo. Social media lama thlalak kan hmuh ve phak chinah chuan, inthlan a duty tur official tam tak kha an fimkhur lo em em a, an training-na hmunah pawh inhlat tawka awm tura inkaihhruaina awmsa an zawm lo reng reng a, an inpâng-aw-zial tup tup mai a. Inthlan a han zova, veng/ khaw tam taka an thupuanah chuan - polling booth chumi khami presiding officer/ polling official kha a lo positive a, chuvangin…” an ti ta sup sup reng a nih kha, kan la hre reng hlawm ang chu.

Hetiang avang hian hri kaite’n an kai darh theih hnuchhui hun atan Aizawl khawpui chu ni 10 zet kan han inkharkhip leh a (September ni 11-17+20), hemi chhung hian hnuchhuina a sample lakte an endik zo hman lo na a, ziaawm lam kan pan leh ta. Ṭhenkhat chuan hei hi ni 10 inkharkhip vanga lo thleng a, ziaawm ta niin an sawi a, a dik hranpa lo. Inkharkhip a mipui harsatna siam kher lo pawh hian hnuchhuina a hri kai thei dinhmuna dingte kan khunghran zel hian a tih theih reng – mahse, kan thiamdan chin a la ni miau si a. 

Tunah hian an kaina hriat loh hri kai hmuhchhuah thar chu awm ve reng mahse, he hri avang hian Mizoram chhungah nunna chân pakhatmah a la awm lova, tualchhunga kai hi an tam tawh lo hle. Sipai lam leh hnathawk tura lo lutte hian an la thawh hlawk rih mai a ni. Inrinni tlailama Mizoram dinhmun chu hri kai zinga kai leh tawh lo (dam tawh) hi hri kai tawh zawng zawng aṭanga chhutin za zela 91.75 zet an tling tawh a, hri kai la awm hi za zela 8.25 chauh an ni tawh. India ram state zinga nunna chân awm lohna state awmchhun kan ni. 

Ministry of Health and Family Welfare hrilhlawkna hi lo thleng dikin, December thla-ah hri kai hi 5,000 pawh chuang ila, a dam leh tawh deuh vek an nih dawn avangin, hri kai mek zat tak chu za nufa bak an nih a rinawm lo. Mahse, fimkhur ila, a bik takin sorkar chhawr leh a hmatâwnga awmte hi, mipui mimir chu kan fimkhur a, ṭhenkhat phei hi chu kan fimkhur uchuak mah mah zawk a ni. Chu chu Mizoram dinhmun diktak chu a ni e.