INPUAHCHAH NEP

Mihring nunna chan tam zawnga teha Mizorama ṭum khata chhiatna râpthlâk ber thleng zinga lang pha ngei ngei tùr chu kar kalta Thawhlehni zinga cyclone Remal-in a ken tel ruahpui vanawn surin mi 34 aia tlêm lo thihna a thlen kha a ni awm e. Hetiang khawpa râpthlâk hi Mizoramah thil a thleng zen zen lova, a râpthlâk tih loh theih lohna chu mihring thihna mai bâkah chhungkaw thih mang vekna leh thih mang ṭhelhna thleng a nih vâng a ni a. Hei hian chhiatna laka Mizoram, a bikin sorkar inpuahchahna leh inrâlrinna nêpzia a pho mualpho chiang khawp mai.

Tun hma chuan Mizo pi leh pute’n ruah sur tam leh tlém turte hi thla dé aṭang leh kawng hrang hrangin an hrilh lawk ve ṭhin ngei mai a. Khatih lai hun kha chuan khawl changkang engmah awm lo a ni chungin thing leh mau, ramngaw a la ṭhat avangin kumtin khân khawchin a danglam nasa lutuk lo. Chutih rualin ‘Minpui Kum’ te pawh an tawng ve ngei mai. Tunlai khawvel changkâng tawh a, thlipui (ṭo haw leh a dang) bâkah Mizovin ‘thlichhia’ kan tih mai ‘cyclone’ tleh hun tur thlengin khawl changkâng hmangin kan hre lawk thei tawh a ni.

Chutiang a nih tawh hnu-ah chuan Mizoram sorkar inpuahchahna leh inrinlawkna hi a la nêp tak zet tih hi zêp rual a ni lo. A sorkar berin inringlawka chhiatna lo thleng tùr laka inpuahchahna fel nei hauh si lova mipui hnena inrâlring tur leh hlauhawm lo thleng tur inhrilhlawkna a puang fo mai hi a zahthlâk satliah lova a nghawng hi a pawi ṭhin tak zet a ni. Ram chhunga khaw chin chungchânga ram pumin rinrawl bera kan neih India Meteorological Department (IMD) puan khan ngaih pawimawh a hlawh tawk lo tih a chiang a. A finfiahna chu a lang reng mai.

Pathianni hmasa (May ni 26) khan Mizoram sorkar chuan ‘official’ takin thuchhuah chu a siam ve ngei mai a. Chu a thuchhuah chu Directorate of Information & Public Relations website-ah tihchhuah a ni a. A ngai ngai tak meuhin i chhiar leh teh ang (an Mizo ṭawng hman dik loh pawh kan siamṭhatsak lovang) : -

“CYCLONE REMAL CHUNGCHANGAH MIPUI TAN CHIAI NA TUR A AWMLO; THLIPUI LEH RUAH THLENG PALH THEI.

563/2024-2025

“26.5.2024: State Meteorological Centre, Government of Mizoram chuan thuchhuah siamin, Bay of Bengal chhim chhak lama insiam mek Cyclone Remal chuan a hrut theih zingah Mizoram tello mahse May 26th leh 27th, 2024 ah hian Mizoram hmun thenkhat ah ruah tam tham tak rawn thlen tur leh thli na vak lo (50-70 kmph vel) thawk thei a ngaih a ni.

“Thlipui chungchangah hian mipui te chiai lo turin inhriattir a ni a, amaherawh chu mipuite thlipui leh ruah thleng palh thei laka fimkhur tur leh a hnuai a tarlan te hi zawm turin hriattirna siam a ni.

“1. Mahni in leh lo thli leh ruah in a dawl theih nan a tul anga thawm that ngai lai te thawm that tur a ni.

“2. Mahni in leh a velah lei min hlauhawm a awm anih chuan Silpauline /Tarpaulin a khuh that tur a ni.

“3. Thing leh mau, thli in a len thluk mai theih, electric wire delh mai thei te chu kih/ a zar thlak tur a ni.

“4. Thlipui leh ruah avanga eng (current) neihloh theih a nih avangin electric hmang thil te charge lawk in, eng awmloh a eng chhit tur kan in ruahhman lawk tur ani.

“5. Lui leh tui hmunah te kal loh tur a ni.

“6. Thu dik tawk lo leh belhchian dawl lo thehdarh loh tur a ni a, lo thehdarh an awm chuan Disaster Management Act, 2005 hnuaia hremna dan ziak angin an chhungah action lak a ni ang.

“Khuarel chhiatna a lo thlen in State Emergency Operation Centre Toll free Number: 1070, Extension of Emergency Response Support System Number: 112, leh District tinah District Emergency Operation Centre Toll Free Number :1077 hi engtik lai pawha biak pawh theih reng a ni e.”

Hei hi a ṭangkai hauh lo ti tawp mai ang. Sorkar inpuahchahna nêp lawi si zia erawh hi chu pho mualpho ngei ngei a ngai thung a ni. Mipui hnenah inpuahchah tùrin sorkarin ngenna a siam a. A siamtu erawh chu eng kawng mahin a inpuahchah lawk lo. State sorkar dangte chuan hetiang thil thleng thei a awmin Chief Minister hova (CM hi state disaster management authority a chairman a ni) ṭhukhawmin ruahmanna an siam rum rum a (Tripura). Keini chu an thawm kan hre ve miah lo.

Chutah a lo thleng ta a le. Zan khat leh ni khat ruahpui vânawn sur ngawt pawh kan tuar na hle. Kan kawngpui zawng zawng a min a, a ping nghal a ni ber a, inpuahchah lawk se la chuan kawng min thei tur thian nghâl turin lei laihna khawl inrintir nghal ṭhup sa theih a ni. Kawlphetha kan thim ṭhup a, mobile phone hmanga inbiakpawhna a chhe nghâl êm êm a. Mi 34 zetin nunna an chân tâkah khan Aizawl chhim lam chu biak pawh hleih theih lovin a awm nghâl a. Aizawl mipui-in kan tui tlan ber Tlawng lui lianin tui pump khawl a chim pil nghâl bawk a, khua a hnawn tehlul nén sorkarin tui in tur min pek tur a nei lo nghâl a nih kha.

Kan sorkar damdawi-in lian ber Falkawn a State Referral Hospital leh kan medical college neih chhun ZMC chu tlawh pawh theih lohin a awm nghâl a. Helicopter ṭumna tur siam a lo nih bawk si loh avangin damlo chauh ni lo, hnathawkte an tangkhang nghâl bawk a. Lirnghing na tak kan la tawk lo hi kan vannei hle a ni ringawt mai. Chhiatna lian tham a lo thlen thulha kan sorkar inpuahchahna nêpzia leh ruahmanna awm lohzia tun thilthleng hian a tichiang tak zet a ni.

Social media lama nunna chân chhungte cheng chuti zât an pe nghal, a chanvé chauh an pe tih mai mai kan buaipui luih luih lai hian kan dinhmun dik tak derthawnzia lam ngaihtuah thleng peih an tlêm lutuk kha a nêp. Chhiatna a thlen hma ni 3/4-a ‘warning’ kan dawn tawh chung leh mipui hnêna inrâlring tur leh chutiang/khatianga inpuahchah tùra ngenna chhuahtu sorkar ber kha a lo la inrâlring lova, a lo inpuahchah lawk hauh lo tih kha ngaihtuah thlen ngei a ngai.

‘Disaster management’ kan tih mai pawimawhna hi kan chiang lo hle a ni. Chhiat rupna a lo thlen hian kawng a ping thei tih hria-in inpuahchah lawk a, kawng thianfai nghâl theih tùra inrin lawk a ngai a. Kawlphetha, tui pêkna leh inbiakpawhna chhia siamṭha nghâl tùra inrâlrin a ngai bawk. Chumi hma a nih loh pawhin a rualin inbiakpawh zung zung theih na’n inbiakpawhna chhe mai mai lo tùra inpuahchah bawk tur a ni. Kan sawi vek sêng lo ang a, pawimawh êm êm mai chu, hliam enkawl lam a ni. Chumi ti tùr chuan a hma lama kan sawite khi a pawimawh vek thung.

Hmasawnna hna engemaw sorkarin a thawhin a hawn lam kan phùr a, thu kan insawi thiamsiak bawk ṭhin a, mahse, chhiatna lo thleng thulha ruahmanna lam kan tlachham lutuk ṭhin hi a pawi a ni. Sawi leh sawi hnu Referral Hospital leh kan medical college neih chhunah pawh helipad siam nachang hre lova kan din ve tawp mai pawh hi a ho tak tak a ni. Hei hian thil tak tak ngaihtuahna leh hmathlir kan tlâkchhamzia a tilang chiang hle. Khu lamin an rawn siam Mizoram University-ah te chuan helipad hi a tir aṭangin an siam nghal a nih kha.

Engkimah ‘management’ hi a pawimawh êm êm reng a. Mizorama kan kal dan erawh chu ruahmanna fel leh hmathlir thui (management by planning) ni lovin chhiatna, leh tawrhna a lo thlen hnu a phili buai vak lawi si ang chi (management by crisis) a ni a. Hei hi kan phâk tawk a nih chhung chuan Thiangzau hovin ‘a tlachawp’ an tih ang hi kan phâk tawk a ni mai. Melthum/Hlimen hi AMC huam ni si a, lunglâkna hmun thlanga insak phal a ni pawh hi dan kenkawh hlawhchhamna lian tak a tling nghal.

Tùna chhiatna râpthlâk leh runthlâk tak kan tawh aṭang hian sorkar hi harh thar se la a lawmawm ngawt ang. Mipui zirtirna pêk a, lo thawt lawk pawh a ṭul. Chutih lai-in mawhphur bertu tùr sorkar a inpuahchah lo leh inrâlring lo lutuk kha inenlêt na’n hmang se la. Hrilh lawk theih loh lirnghing lo thlen thulha a buaipui dân tur tih chhin (mock drill) buatsaih zin piah lamah hian a tak taka che nghâl zat zat thei tùra inbuatsaih lawk a ngai a ni. Entirna atân, tuilianin a chim tawh lohna tura mipui mamawh ngawih ngawih tui pump khawl him taka dah tùra ruahmanna siam nghâl ang chi kha tunah pawh kan mamawh nghâl chu a ni e. Tuilêt dawna Pathianin ruahmanna siam a, a hma daih aṭanga Nova lawng a tuktir kha inzirna atan i hmang ang u.