Guest writer
HC Vanlalruata
KHAWPUI SORKAR
Aizawl khawpui-ah hian mi nuai 3 chuang awrh kan chéng chungin khawpui sorkar ‘municipal corporation’ din a ni ve dêr tawh mai a. Municipal council hming pu a din a nih aṭang phei chuan kum 15 a tling ve hnai ta. Aizawl Municipal Council (AMC) chu corporation a vuah ni ta, entawnin Lunglei Municipal Council din a ni ve leh tawh bawk. Kum 15 zet a din tak hnu hian AMC hian awmzia a neih lohzia kan hmu dawn chauh niin a lang.
A hma deuh daih tawh aṭang thlichhe hlauhawm tak ‘Remal’ lo tleh tùr inrâlrin kawnga mipui hnena fimkhur tura chahtu ber Mizoram sorkar engtin mah a taka a inbuatsaih loh thu leh inralrin leh inpuahchah miah lova kan hmachhawn avanga nunna hlu tak 34 chan a nih thu kan ziak tawh a. Indian Meteorological Department-in fimkhur tura Mizoram a rawn ngenna chu sorkar chuan pen perin mipui lam fimkhur tura chahin tih leh tih loh tur a hrilh a. A hrilhtu sorkar erawh chu mahni thu zawm theih hauh loh pulpit tlânga kohhran mipui hriat atana sermon thlâk ang chauh a ni, kan tih tawh kha.
Sawi hrehawm tak, mahse, sawi ngei ngei ngai si chu May ni 27-28-a a Remal thli chhia-in min nuai a tawrhna nasa leh rapthlâk ber thlenna Melthum leh Hlimen hi a ni a. He khaw/veng pahnih hi AMC huam chhung ami a ni miau mai. AMC huam chhunga inhmun neite’n in sak dawna AMC thuneitute phalna la hmasa lova ban khur kan laih vaih chuan lei min chawitir tumin an lo lang vat mai a. Building Regulations/norms an neihte hmanga pawisa chawitir pawh an tam awm e. He hi kei ngei pawhin a taka tawng ka hre nual.
Hetiang a nih lai hian Melthum/Hlimen a vanduaina rapthlâk tak tawktu chhungkaw engemaw zât erawh kha lei min/lei tawlh hlauhawm êm êm hmunah engemaw chen an lo khawsa thei lawi si a. A pawisa chawitir tùr zawnga veh chi an nih loh vang nge khatianga chhiatna râpthlâk lutuk thlen thlenga hmun ṭihbaiawm tak (AMC danah chuan awm phal lohna ni awm tak) a an awm reng theih bik chu le?
Tun hnai mai-ah pawh eng kohhran emaw chuan insak phal lohna hmun, Chanmari leh Chaltlang inkar kawngpui kamah biak-in lian fê mai an lo sa leh luah tawh mai a. Hetiang lam ngaimawhtute’n AMC-a an thlen hnu-ah chauh kan khawpui sorkar chu a che ve ta chauh a, a tlai tawh khawp mai. Hetiang hi Chanmari leh Chaltlang inkârah chauh ni lo, hmun humhalh tho Bawngkawn leh Durtlang inkârah pawh buaipui-awm khawpin mi pauraute an duh thâlin an che a ni.
Kan luh thùk hma-in AMC chungchâng hi i bih chiang teh ang u. Mizorama khawpui sorkar (municipality) din a nih theihna atan Mizoram Municipalities Act, 2007 dan chu Assembly-in a pawm a. Hei hi India Constitution siamṭhat vawi 73-na a Panchayati Raj and Nagarpalika zulzui a ruahman a ni a. Kum 2010 khan Aizawl Municipal Council inthlan vawi 1-na chu buatsaih a ni a, kum 5 atan zela thlan a nih avangin tunah hian AMC chuan a hun thumna tawp lam a hmang mek a ni.
Din a nih tirh khan AMC councilor thlan tlin hmasak ber zinga ka ṭhian ngam tlâk tak kha ka sawipui a. Ani hi kum 2012-a ka nu thih hlima Venghnuai kan inpui a min rawn râl kha a ni a. “Sorkar (UD&PA)-in in thawh tùr leh mawhphurhna pawh a la siam fel hma a chairman, deputy chairman leh executive councilor-te’n car nalh leh man to tak an dawng nghâl leh in hlawh tùr zât in siam hmanhmawh hle bawk hi ka hmuh dan chuan Aizawl khawpui tan hna ropui vak in thawk dawn lo. ‘Vatawk dang ang bawk’ in ni dawn chiang,” ka ti a. Kan inngam bakah ka thusawi kha a pawm a ni ang, “Nuih mai bak chu sawi tùr a va tlêm ve, ṭhianpa,” tiin min chhâng ringawt mai a ni.
Ka rin leh hlauh lawk ang ngei-in a thleng chho ta zat zat a. Kan Mizoram sorkar ang thovin kan khawpui sorkar chu a’n kal chho va, lalna leh thuneihna an chelh piah lamah mawhphurhna lam erawh chu an hlamchhiah chho ta zêl chu a nih hi. Khawpui sorkara mawhphurtu ber tùra ngaih khân khawpui a chêngte tân enge an mawhphurhna an hlen chhuah tâk ber chu? Aizawl khawpui chhunga chêngte himna kawngah a taka an thawh loh avangin Melthum, Hlimen leh Salem venga mi 28-in leimin avangin nunna an chân tih kan hriat vek hi.
Thihna chu a thlen mai lo na a, leivung leh bawlhhlawh paih avânga Aizawl khawpui-a chéngte’n kan tui tlan ber Tlawng lui in tlâk lohva siam a nih mêk lai hian Aizawl khawpui sorkara mawhphurtu leh thuneitute hi khaw’nge an awm tih mai tùr a ni. Khawpui kawngpui sira leivùng leh bawlhhlawh chhùng khawm mai mai chingte man leh hrem hna hi tu thawh ber tùr nge ni ta? Ngaihtuah leh sawi tùr a tam khawp mai. Dârkâr rei lo te pawh a tel lova kan awm theih loh chu tui hi a ni si a. PHE lamin Aizawl chawm tur pump chhuah hi an hna leh mawhphurhna a ni a, tuilâkna lui tui pump chhuah tlâka siam hna chu kan khawpui sorkar mawhphurhna ni awm tak a ni.
AMC hnathawh langsâr tak chu Aizawl kawngpui kama mihring kalna (pedestrian pavement) siam ni a ni awm e. He an hnathawh hian lirthei khalhtute tân kawngpui a tizim a, chutih lai-in ke a kalte tâna kal hleih theih chuang loh tùrin thil zuarte’n an luah leh lawi bawk si. An hna lian ber pawla ngaih bawlhhlawh senghawi hna an tlin lo êm êm tih chu khawpui a chéngte hi a chiang ber kan ni lawi a.
Aizawl khawpui a kan harsatna lian ber leh chinfel ngai êm êm lirthei tawt lutuk (vehicular traffic congestion) tinêp tur phei chuan beisei theih an ni hauh lo. India ram khawpui danga an tih ve ngai hauh loh, kawngpui dung zau deuh hlek lai apianga taxi dinna hmun an siam hian kawngpui tihthawl lam ai a pawisa hmuhna an dap nasat zawkzia a tilang chiang hle bawk.
Hei hi kan kawngpui titawt bertu pawh a ni pha. Transport department-in lirthei lei thar turte a dahna hmun an nei tih finfiahna local council hnen aṭanga an phut chu AMC hian an finfiah vek thei lovang. Mahse, kawngpui dunga lirthei hung endik tùra AMC hnathawkte an pên chhuah awm kan hre lo. Traffic Police emaw Transport department hnathawkte tihtùrah pawh dah lo ni ta se la, in sa tùrin ban khur pakhat a laih lai a hre thei kha chuan an ngaihven hrim hrim tùr a ni. Khawpui ṭhatna tura mawhphurtu sorkar kan siam an ni miau mai a.
Aizawl khawpui enkawl tùra kan thlan tlinte hi khawpui-a chengte hmakhua ena ruahmanna lian tak tak siam tùrin khawpui a chéng mipuite chuan kan beisei. A chhan chu khawpui awm man chhiah tam tak (thingtlanga chengte’n an chawi ve hauh loh) kan chawi a ni. Aizawl khawpui sorkara thuneihna kenga khawpui enkawl kawnga mawhphurtute hian an bial (ward) chhunga eng engemaw an hnawih zeuh zeuh leh inthlan leh huna an tlin leh theihna atana tuizem ilo sem bâk hi an thawh kan hre tlêm khawp mai.
Mizoram khawpui ber Aizawl hmêl tidanglam dawrh thei tur leh tuna kan kal dan pângngai ai a kan khawpui ber tichangkânga hmasawntir duai thei hi kan beisei leh kan thlâkhlelh chu a ni. Mahse, a tak ram hmuh tùr hi kum 15 chhungin kan hmu lo. Kum 50, kum 100 lo awm tur thlir a Aizawl khawpui hi khawpui nuam tak a la nih theih dan tùr ruahmanna lian tham an siam thei ngang lo a nih pawhin in sakna hmun atana him lo hmuna in ding laite tal hi chu nunna hlu tak humna atan an ngaihtuah thleng pha tur a ni ang.
Mi ṭhenkhat chuan democracy ram ni mah ila mipui thlante’n thuneihna an chelh lai ni lo, President’s Rule hnuai-ah pawh hmasawnna chu a kal reng a, a châng phei chuan a chak zawk a lawm an ti ṭhin a. Hei hi thil zahthlâk a ni tih kan ram hruaitute hian an hre pha lo. Aizawl khawpui-in mipui thlan sorkar kan neih hma khan chief secretary kaihhruai Aizawl Development Authority (ADA) a awm ṭhin a. Chu chu duhkhawp lovin mipui thlante enkawlna hnuai-ah ngei kan khawpui enkawl ni tawh se ti-in AMC hi din a ni a.
CS kaihhruaina hnuai a sum sêng tlêm zawka ADA neih mai kha a pawi viau paw’n a lang ta lo hial a. AMC hi khawpui a chéngte laka chhiahkhawntu leh mipui sum laksaktu, a taka khawpui hmasawnna hna thawk si lo anga hmuh a awl ta khawp mai. Hetianga kan ram khawpui ber Aizawl hi khawpui sorkar (AMC) hian a enkawl tak tak thei chuang dawn lo a nih chuan ṭhiah mai ni se. Central Finance Commission aṭanga khawpui inrelbawlna tur sum Urban Local Body fund leh performance budget ang chite hmuh duh avang ringawt hian khawpui a chengte hi i sawp rethei tawh lo teh ang u hmiang.