Guest writer
HC Vanlalruata
LEI CHIM CHHAN
An tia lawm - Cham-phai khaw bul luikal zinga pakhat kha gelatin hmanga sangha an manna-ah a chesual a; a hliam na fu mai a. Police-te’n bomb vanga hliam a nih ringhlel takin a ṭhiante chu thu an zawt fiah a. Anni chuan, “Thingah a tla a lawm,” an ti tlat a. “A hliam a va tam em em si ve? Thingkung aṭanga vawi khat tla a ang lo” an tih pawhin anni chuan, “Ka pu, a tla nawn a tla nawn a lawm,” an la ti fan a, ‘hnar hnuai-ah phatna a bo lo’ an tih ang hi a ni ber awm e.
Tunhnai-ah hian Mizoram chhungah lei (bridge) a chim ngun ta malh malh hle a, lei pakhat phei chu a chim nawn awn awn a; an dawh ṭhat leh mek laite’n a chim a nih kha. ‘Lei Tichim Hnam’ tiin Mizo hnam hi kan invuah ve mai dawn tawh em ni ang? Chumi em a nih loh pawhin lei tihchim ching sorkar tal chu kan hrawn a ni ang.
Hman kum lawkah khan pa pa khat, sorkarin duhsak taka NLUP sum hmanga bawng an lei sak chuan a bawng dawn chu a lo talh a; a sa chu a lo ser/zuar a. Hetianga a tih chhan hi a pachhiat luat vang nge chhan dang vang kan hre lo. He pa hi sorkar chuan thubuai siam sakin Tanin-ah hun engemawchen tan tir a ni. Hetianga mahni bawng vulh lai lo sertu na taka hrem a nih lai hian hrema Tanina tantir awm tak taka ngaih sorkarin a sezawl chhuah tak mai mai hi an tam viau awm a nia.
MNF hun laia phailam aṭanga vawk an lakluh za tel tak meuh thih fai vek kha kan la hre awm e. NLUP sum hmanga state pawn aṭanga bawng lakluh tam takin natna hlauhawm tak (Foot and Mouth Disease) an vei avanga an thih puk puk bakah NLUP dawng velo, mahni kutkawiha hlawhtling taka bawng lo vulh mek tawhtute bawng vulhte pawhin nasa takin an tuar a, an bawng tam tak an chan a nih kha. Chumi hnu-ah vawkpulhri natna vei vawk tamna hmun tih hriat chian Myanmar ram aṭanga vawkte lakluh chiam pawh a awm bawk.
Kha’ng thil thleng-ah khan mawhphurtu chu an awm ngei ang a. A mawhphurtu pawh ran enkawl chungchang leh ran natna chungchanga mithiam an ni ngei anga. Chutih rualin a leina tur te; a rawn supply-tu tur thlangtu mi thiltitheite pawh an awm ngei ang a.
Supply-tute hian hlawkna pawh an tel ngei ang. Chutianga sum tam tham inhnamhnawihna karah chuan khatiang thil rapthlak tak, mi tam tak tawrhna leh hlohna kha a thleng a. A mawhphurtu tur Minister a ban thu kan hre lova, a taka buaipuitu mithiam pakhatmah hrem an awm kan hre hek lo.
Sorkar erawh chu dan pangngai-in a insawi thiam char char a ni ber a. An rawn phurhna hlatziate, kawng thui em avanga ran thi ta te chauh turziate kha kan hotute’n an insawithiam siak ta chiam a nih kha. Hnar hnuaiah phatna a bo lo tih zawng zawng kan neih zova; a hlohtu leh tuartute pawhin “Tawng thei sabawp chang mai teh se,” ti ni awm takin ram hruaitu leh thuneihna-a thuamte thusawi chu chhanglet ngam lovin an sepui ruah tuar ta tlawk tlawk a, nghavawk hram ang maiin an ngawi ta reng mai a nih hi.
Lungrem chimah mi an thi a, Bus-in electric hrui fual lutuk a hrut avangin bus a chuang engemawzat an thi a. Tumahin mawh an phur leh pek lova, Police in a mawhphurtu an man thawm kan hre lova, hrem an awm pawh kan hre hek lo. Kan rama thil fello tak tak kal velah hian hlawkpuitu an awm chawk a, mawhphurtu erawh chu buhpawl zinga hriau bo tluk zeta zawn hautak a ni. Hmasawnna lamah chuan fak theihna tur a awm dek dek tawh chuan Minister emaw, department hotu lianin emaw chawimawina lallukhum an khum zung zung mai a. Chutianga chawimawi theihna remchang zawngtu chu an tam thawkhat bawk avang leh a puangzartu lamin an tlin em bawk avangin ram pumin kan hre thuai zel a. Chhiatna leh tawrhna a lo thlen erawh chuan a mawhphurtu zawn chhuah chu hmeithai zinga pathlawi zawn tluk zeta thil vang a ni.
Chutiang chiah chu kan lei dawh thawnthu chingchivet dan hi a ni. Hna kan thawh reng reng chuan kan hnathawh tur ruangam lo duangtu (designer/ architect) bakah a nih dan tur dik tak (structure) a taka din dan tur ruahmantute an awm a. Chumi hnu-ah hlawkna neia a taka thawktute leh ruahman anga thawh a nih leh nih loh viltute an awm leh bawk thin a. Thil a nih tur ang a nih loh avanga chhiatna leh tawrhna a thlen reng reng a a hna thawktu (lei dawh thuhla-ah chuan a dawhtu) ‘contractor’ an hrem thawm kan la hre ta miahlo hi mi ramah chuan mak an ti ngawt ang. Mizoramah erawh chuan a mak lo. Hetianga hna thawk chhiate hian hrem emaw harsatna emaw an tawk ngai hauh lova, thuneitute duat bakah thenkhat hlauhtlawn an hlawh zawk tlat tih hi tlang hriat a ni.
Chutiang chiah chuan contractor-in hna a thawh that leh that loh endika viltu engineer-te pawh hi chunglam thuneitu sang zawk aṭanga contractor duh ang apianga tihsak tura thupek an dawng a nih loh vek pawhin contractor duhdana vil tura thilpek (thamna?) dawng an lo ni tlangpui thin. Chutiang chu Mizorama thil awmdan a nih miau avangin an han inthlung kual nghet tawh em em khawp a, sorkar department thiltih emaw, sorkarin supplier leh contractor hmanga thil a tih emaw-a chhiatna lo thlengah hian mawhphur ngei tura ngaih a thawktu leh viltu-in mawh an phur thei ngai reng reng tawh lova kan hotute ka aṭangin anmahni demna thu a chhuak ngai heklo. Chu chu kan ram hruaitute thusawi duhdanah a lo lang chhuak ta a. Lei a chim reng rengin a chhan pawh engineering fuhloh vang leh contractor hna chhiat vang a ni ngailo. Misual (tunge hriat loh) te’n a lei tinghettu kilhna an rukbo vang te, lirthei khalhtu-in lei zawh tawk aia rit a phurh vangte a ni a. Lei pakhat phei chu mipui hman-hmawhin an nawr chim a ni awm a sin! A dang pakhat kha chu a tluang hrui an vehna pelh palh vang liau liau a ni bawk!!
Mizoramah hian thuneitu a pui kan ngah a, hlawkna teltu te, fak leh chawimawina dawngtute pawh kan intodelh khawp mai. Hmun tin maia engemaw tihpui huaihawtnaa sawm thluk mai theih khuallian tur pawh kan tlachham love. Chhiatna, tawrhna leh thil pawi hrim hrim a thlen thulha mawhphurtu tur lamah hian kan pachhe em mai pawh a.