Guest writer
HC Vanlalruata
HNA LAK
Tuna Mizoram hruaitu ni mekte leh a hmalama hruaitu kan lo hrawn tawhte khan an ngaih pawimawh an sawi lan-sarh pathum a inang vek a. Chu chu kuthnathawktute chawikan a, an thil thar chhuahte man man zawka hralh chhuah bâkah hriselna leh zirna (health and education) an ngaih pawimawh thu a ni. A taka thiltih erawh chu a awm lo mai ni lovin kuthnathawktute hamṭhatna atan leh hriselna leh zirna atana kumtina budget a sum ruahman ṭhin zât aṭang ringawt pawh hian ngaih pawimawh an hlawh lohzia chu a chiang hle a ni.
Kuthnathawktute chungchangah chuan kan sorkar hlawhchhamzia hi sawi ngai lova mitinin kan hriat a ni a, Kan kuthnathawkte tharchhuah man man zawka hralh hi a la theih lohzia chu helam sawi nasa ber tuna kan sorkar thar pawh hian thla 5 chuang kal ta chhung khan a taka thiltih a la nei hauh lo tihah hian a chiang a. Kum tina budget pharh rual vela tihchhuah ṭhin ‘Economic Survey’ kan en chuan kuthnathawktute pual ‘agriculture and allied services’ a thawktute chu Mizoram mipui-in kum khata kan thawh chhuah Gross State Domestic Product (GSDP) thawhtu hlawm 3 zinga thawh/thawk chhuak tlem ber an la ni ziah a nih hi.
Kuthnathawktute chungchâng chu kan ziak tam tawh tho bawk a sorkar apiangin an ngaih pawimawh ni a an sawi, hriselna leh zirna lam hi i luhchilh dawn ang u hmiang. Mimal emaw hnam emaw hrisêl lo chu a changkang thei lova, sum a thawk chhuak thei hek lo. Changkanna leh hmasawnna atâna pawimawh ber pakhat chu hrisélna a ni a, hrisêl lo chuan hna a thawk thei lova, hna a thawh theih loh chuan pawisa a thawk chhuak thei lova, hmâ a sawn thei lo. Chuvangin hrisélna pawimawhzia hi sawi-in a siak lo a ni tawp mai.
Chutiang tho chuan zirna hi hmasawnna bul ber pakhat a ni. Lehkha thiam lo ram chu a changkâng thei ngai lova, a takin hma a sawn thei hek lo. Ram chhunga chéngte lehkha an thiam phawt chuan sorkarin a duh thâlin a rapbet thei ngai lova, hma an sawnna tùr pawh khua-leh-tui lehkhathiam an tam chuan anmahni’n an su kaw thei a ni. Ram changkâng tehna chu sap ṭawng takin ‘well-informed citizenry’ a ni.
Chutiang khawpa hriselna leh zirna a pawimawh êm êm lai chuan sorkar hian a ngaihthahzia kan hre vek a. Chiang taka phawrh a ngai ta hi a pawi khawp mai. Ngaih pawimawh bera an neih ni a sorkar apiangin an sawi department-te tâna budget a sum dah piah lam hi a la awm cheu. Tun hma, Mizoram Public Service Commission (MPSC) a din hma khan sorkar hnathawk tur, a bikin MCS leh MPS kha hna ruak awm zât ang ang an la mai a ni mai thei e. Kha kha a ṭha lo khawp mai a.
A ruala lak ṭhup ṭhup na na na chu an pension rual leh ṭhup ṭhup a, hmun ruak tam tak a rualin an hnutchhiah a, sorkar sum dinhmunin a zir loh lai a nih phei chuan an ai-awhtu lak theih mai a ni lova, harsatna namen lo a siam ṭhin. Kumtina lehkha thiam ber ber (cream) lo thur nalh nalh theih kha duhthusam chu a ni a. Chutiang deuh reuh chuan an kal ta a, mahse, an kal rei ta lutuk mah mah a, mipui mamawh hlamchhiah khawpin sorkar a kal ta a ni ber.
Mizoram sorkar chuan MPSC hi kumtinin Combine Civil Service examination a buatsaihtir a. Chumi hmang chuan MCS leh MPS bâkah Mizoram Finance and Accounts Service (MFAS) leh Mizoram Information Service (MIS) thlengin kumtin a la reng a. Local TV channel-a tling tharte an chawimawi zo chauh tihah tharin midang an la chhunzawm zêl a ni ber e. Chutianga kum tam tak kan kal tawh hnu chuan kan ram hruaitute’n an ngaih pawimawh bera an sawi pakhat hriselna lam khawihtute erawh chu hetiang hian an la ve ngai lova. Doctor indaihlohna avanga kan buaina ching fel tur hian a taka sorkarin tha a thawh hi a tlêm tak zet a ni.
Mizoram Health Service (MHS) hna lak chungchang hi MCS leh MPS bakah MIS leh MFAS te nen chuan tehkhin vek theih chu a ni hauh lo. MCS, MPS leh MIS te phei hi chu graduate leh a tlukpui tawh phawt tan dil theih vek a ni a. MHS dil tùr erawh chuan MBBS tal zir chhuak nih a ngai a, tunhma phei kha chuan kan nei tlem hle thin a nih kha. MBBS leh engineer zir kha kan nei tam ngai lova, chuvangin an zir dawnin Mizoram quota neih tlêm te aṭanga zir thei an nih avang leh an scholarship an dawn vêl vang nge ni, an zirchhuah hnu-ah kum engemawzat Mizoram sorkar hnuai a thawk ngei ngei tùrin ziakin an intiam ṭhin a nih kha.
Hun a lo kal zel a, engineer leh doctor zir chhuak kan ngah chho ve zel a. Mizoram sorkarin a din Mizoram Institute of Medical Education and Research (MIMER) chu kum 2018 khan bul ṭan a lo ni ta a. A hnu-ah Zoram Medical College (ZMC) ti-a thlâk leh a ni. Heta MBBS zir hmasa berte hian kuminah an zirlai an rawn zo ta. Mahse, sorkar chuan a nghet a la ta lovin National Health Mission (NHM) hnuai-ah a nghet lo leh lawmman sa-ṭah-chhuak-pêk chauh la turin hna an pe a. Hmun kilkhawr ber berah an dah hlawm a, an duhsak zawngte erawh chu Aizawl lamah an dah nual lawi bawk a ni awm a sin.
Sorkar ṭan chhan ber chu thingtlang lam, a bikin Primary Health Centre (PHC) leh Community Health Centre (CHC) a doctor indaih lohna nasa lutuk phuhrùkna atâna hetianga ruahmanna hi siam a ni a. Sorkar insawifiahna hi pawm a harsa khawp mai. Covid-19 hri len vanglai a doctor indaih lohna a nasat lai khân a nghet lova lâk an tum tawh a, lut duh an awm tawh lo. Thingtlang kilkhawra a nghet lo leh nghal leh hlawh tlemte a thawh ai chuan Aizawl khawpui a mimal enkawl damdawi-ina a aia tam zawk sum lakluh theihna awm reng a nih avângin an hnawl hlawm a nih kha.
A thuhrimin kan medical college neih chhuna doctor zir chhuak hmasa berte sorkarin a lo ‘welcome’ dan hi inhmuhsitna rawngkai tenawm tak a ni. A ṭhenin MBBS an zawh ve leha post graduate zir zui tura ruahmanna an siam lai a, MBBS an zir dawna Mizoram sorkar hnuai a kum 2/3 thawh ngei ngei an intiamna tlawhchhan a, a nghet ni bawk si lo leh an beisei leh duhdan ni hauh lova chhawr luih tum hi sap ṭawng takin ‘injustice’ a tling a ni.
June ni 5-a Principal Secretary, Health and Family Welfare Pi Esther Lal Ruatkimi hriattirna chhuahah chuan ZMC atanga MBBS zo hlim, sorkar-in a sponsor-te chu ZMC Director-in certificate pe chhuak se tih a ni a. Thingtlang lama kum 1 emaw kum 2 emaw an hna an thawk lo a nih chuan stipend, book grant leh sorkar atanga an hmuh cheng nuai 10 emaw cheng nuai 15 emaw sorkar an pe let tur a ni a, hei hi kum khat chhungin an kir ngei tur a ni, tih a ni.
He hriattirna chhuah tùk, June ni 6 khan NHM Mission Director Dr. Eric Zomawia chuan thupek chhuahin Mizoram sorkar sponsor-a ZMC a MBBS zir chhuakte chu June ni 14 aia tlai lova an hna an zawmna thehlut a, sorkar nena inremna ziak fel nghâl tura koh an ni nghâl ta bawk. Doctor hna thawh hma hian June ni 18 leh 28 inkar chhung orientation training an tih a ngai dawn tih thupek chuan a sawi bawk.
MBBS zo hlimte leh an nu leh pate’n an mangan’zia an sawi nasa hle a. Engemawzat chu Post Graduate zir tura NEET ekzam hmachhawn tum an inbuatsaih lai a lo ni a. NEET ekzam hi June ni 23 a kalpui tur a lo ni leh bawk si a. Buai namên lovin an buai a ni. Hetih lai hian Mizoram sorkar buaipui a kal tho NEIGHRIMS (Shillong), RIMS (Imphal) leh Agartala aṭanga zir chhuak hlimte chu hetiang hian an tibuai ve lo niin MBBS zir zo hlim chhungte chuan an sawi a. ZMC aṭanga zir chhuakte chauh an malman bik niin an sawi a ni.
Kan sorkar, a bikin health minister leh a hote hi inngaihtuah chiang teh se. Kan medical college neih chhun aṭanga kan Mizo doctor zir chhuak hmasate hetianga kan sorkarin a ti mai mai dawn a nih chuan medical college neih pawh hi kan la tlin lo a nih zawk hmél e. Sorkar hian doctor leh zirtirtu indaih lohna, Mizorama cheng tawh phawt, kan tu leh fate hmakhua a chhe zawnga khawih mektu hi a chingfel thei lo a nih chuan tihdan dang zawn a ngai dawn a nih hi.