Guest writer
HC Vanlalruata
POLITICS HNIAM
Naktuk hian Aizawl Municipal Corporation (AMC) bial (ward) 19-na a vote neite chuan an bialtu tur an thlang dawn a. He AMC biala ding tur zinga pakhat (a hming leh a thlalak a lang thei lova, eng party nge pawh ka hre bik lo)-in a dinna bial mipuite vote tura a ngenna in tina sem ang chi kha social media lamah ka lo hmu a. A tak ni ngei pawhin a lang a, mi a barakhaih ti dawn ila, hetiang hian kei hi chu min barakhaih nasa ngai vak tawh lo.
Chutah chuan Presbyterian Kohhran member a nih thu leh an vêng kohhrana chanvo a lo neih ve tawhte a ziak thla den den a – Junior department zirtirtu, Intermediate zirtirtu, KTP Group OB, KTP Group Committee Member leh Inrinni Zan Tantu, tihte a ni duah mai. AMC bial 19-na hi tun dinhmunah chuan hmeichhe tana hauh bik a nih miau avangin he candidate hi hmeichhia a ni tih a chiang a. Tunlai Mizo khawtlang tehna a nula/nu fel tak chu a ni phawt mai.
Mizote’n bichilh leh hnawhchih taka ar-khawthim-dai tak meuh meuh a politics kan luh chilh dan hi kan sawi fo tawh a. Chuvanga kan politics khelh ve pawh a bilha-tho-lo a ni kan tih ṭhin kha. Kum 1944-45 chho vela Indopui 2-na a rêm dawn hnaih khan India ram tiamin Asia khawmualpui a hnam tam tak chu Kumpinu (British sorkar) awpbehna aṭangin an zalen hnai dawn tih a hriat tawh a, an insingsa nasa hle a, British sorkar pawh a intiam sa tawh a ni.
Chutiang boruak chu Europe khawmualpui a indona-a zu kal kan Mizo tlangval, mi ram politics ningkhawng zuk hre vete hnên aṭanga kan ram hruaitu hmasate’n an dawn nge, kan tlângmi pui, Assam hnuai a district a awm vete nena thil an sawiho aṭanga an hriat kan hre lova. Political party din ve ṭula hriatna lian tak erawh an nei. Mahse, min awptu bawrhsap khan India leh Pakistan inṭhen darha an zalen hma kum 1 awrh a la awm tihah kum 1946 khan political party din a phalsak ta chauh a nih kha. India ram zalen hma lawk tak taka (modern politics) mit pawh keu lova party din ve chauh kan nih avangin ‘politics haitho’ kan khél kha a mawh love.
A pawi ta ber zawka chu tùn thleng mai a politics a ṭhangharh lova, politics hi enge a nih tih hre tak tak lova kan la kal hi a ni. Political Science zirmi mithiamte’n ‘politics’ an hrilhfiah dan tam fê hi chu hre ve zul mah ila – ‘mihring khawsak inrelbawlna leh mipui enkawlna kawnga sorkarin dan leh hrai a siam phung’ - ti a hrilhfiah hian a tawi fel ber awm a sin. Mizorama kan politics khelh phâk chin hi chu sorkarna chelh tura thuneihna inchuh ngawr ngawr hi a la ni awm e.
Ram hruaitu leh hruai tumte’n ram leh hnam politics dik khel lova thuneihna an chan theihna tùr ringawt ngaihtuaha anmahni ṭantute an bual-ât hi politics chu emaw kan ti tlat tawh niin a lang a. Kan ram political party ding hmasa ber Mizo Commoners’ Union/Mizo Union hruaitu hmasate’n thuneihna chan ve an duh tawh luat avanga Mizo lalte bantir an hmanhmawh lutuk kha he ram politics a bilha titho lotu a ni a. Tun thlenga kan la bansan thei lo hi a pawi lai tak chu a ni.
Thuneihna/sorkarna chan theihna a nih dawn phawt chuan tunhma a, “Kan party candidate a nih chuan uṭawk pawh ni se ka vote tho tho ang,” tih hunlai kha kal pél thei lovin thuneihna a tuihalte’n anmahni ṭantute politics tuinu hmangin an hrai rui a. Dik tak chuan party ruihchilh a bo theihna atana unit pawh din loh sawi mawitu tuna kan rama sorkarna chelh mektu ṭantute hi social media lama party dang bei nasa leh ar-chuk-tui lova chhuah tuma social media lama che nasa an ni a. Political party dang chu chhe lai-let-der anga chhuah a, anni chu serafim anga inchhuah thiam ber an ni. Kan ram hruaitu hmasate lah chu eirukna lamah an lo fihlim lo ve nasa bawk si a, beih lah a nuam na rawh e.
Chutiang chu kan boruak tawn reng leh la tawn mek a ni. Chutiang kârah chuan thianghlim duhna-in kan khat a. Mi aia thianghlim anga lan’ theihna’na kan lu chunga lantir (holier-than-thou halo) tumin inthlanna a in candidate tawh phawt chu pho chhuah kan tum a. Sakhaw ṭha ber anga kan sawi Kristian sakhaw betu ni deuh vek anga insawi mêkte hian politics hniam ber khélin kohhrana kan dinhmun chelh tawh leh chelh mek bâkah khawtlanga kan nihnate hi vote zawn na’n kan leklam nasa ta hle a nih hi. Chu chu politics hniam lutukah chuan a lo ṭangkai bawk si ni awm tak a ni.
Kan ram boruak hi fim taka ngaihtuah chuan khawvêl pum zalenna humhima khawvêl rahbeha awpbeh tumtu Adolf Hitler-a laka khawvel chhanchhuaktu Sir Winston Churchill-a te ngaisâng pha tùr kan ni lo hrim hrim. Mipui rorelna (democracy) laka Communist thurin pawmtute la hlauhawmzia tùrte lo hmu lawk a, a taka ralthuam cheleka indo si lova inepna rapthlak tak (cold war) lo thleng tùr leh khawvel muanna atana China ram la hnawksak turzia lo hmu lawktu Churchill-a te ang, ram rorel thiam mi leh hmathlir nei thui (political statesman) kha kan phu (deserve) lova, kan zo hek lovang. Chu chu kan politics khelh dan hniam lutuk vang a ni a. Rorelna dik lo ai a zu in mi hnualsuat zawk politics kan khél a, kan la khél rei viau ang emaw chu.
Bible ngei pawhin ‘zirtirtu chuan zirtir tlat rawh se, thuhriltu chuan hril tlat rawh se’ a tih lai-in ram hruaitu chu ram hruai hna thawk tlat tur ai-in kohhrana a nihna leh chanvo aṭangin kan la teh tlat mai a. MKHC te, MPF leh kohhran liante’n inthlan dawn apianga inthlan thuchah an chhuah ṭhin han chhiar phei hi chuan ‘mithianghlim lawr’ hun a thleng ta mai emaw tihtur khawpin sakhaw thila inhmang leh an awmna kohhrana mi nghet tih vel kha ram hruaitu ṭha tehna (criteria)-ah kan han hmang ta tak tak a ni a. Ram hruaitu tur thlang dawn e ti lovin pastor, kohhran upa leh missionary tùr kan thlang zawk dawn emaw tih mai tùrin khati zawng khân an duh fir a ni.
Chu chu kan ram politics kalsualna-in a hrin, a ai a nasa zawka pen bona a ni mai thei a sin. Ram hruaitu tur ni na na na a, kohhran leh khawtlânga nihna hmachhuana politics kan khél ta tlat mai hi pawi tak a ni a. Politics hi a buk ṭhelhin kan ṭhelh a ni ber. Kohhran leh khawtlanga nihna nei leh enge maw avanga lo larte ringawt mai kan vauchher chuan ram hruaitu ṭha tur zawnna ai-in vote hmu tam thei tùr politics bawihah kan lut tihna a ni a, sawi dan dang a awm lo.
Keini ‘media’ lama thawk pawh hi kan bang chuang lo. Chanchinthar buaipui kawnga lar avang mai a ram hruaitu nih tuma zuang lut ve ta ngawt kan awm ta nual a, tifuh tak an awm tâk pawh kan hre lo. Ram hruai hna hi lar vanga thawh ngawt chi a ni lova, kohhran leh khawtlang a kan nihna avanga thiam ngawt chi a ni lo. Ram leh hnam hmangaihtu tak tak, ram leh hnam tâna inpe a, hmathlir ṭha nei leh an hmathlir tipuitling tura theihna neite tân chauh politics hi khelh tùrah ngai ila a fuh ber.
Sande sikul zirtirtu nih avangte, kohhran ṭhalai leh kohhran pui a nihna neih avânga Mizoram leh khawpui sorkar tâna thawhhlawk tùra ngaihna hi kan tihbo a hun tawh tak zet. Pastor leh kohhran upa pawh ram hruaitu atan kan thlang tawh ṭhin a, an ṭhat bikna chu sawi loh an ṭhat awm bik pawh kan hre lo. A ṭhen phei chu eirùkna kawnga hmingchhe hma ber ber an ni tih kan hre tawh. A chhan chu kan sakhaw zirtirna hian kan thinlung min hmin tak tak loh vang a ni ber awm e. A takah Kristian zirtirna laimu tak tak kan nunpui lova kan sakhaw zirtirna hian kan mimal nun a thunun tak tak lo.
Ram hruaitu chu ram hruai tlat tur mi beisei-in thlang ila a fuh ber mai a. Kohhran leh pawl engemaw a an nihna leh an larna beh chhana ram hruai tura kan chhawpchhuah zêl chuan kan la tuar khawp ang. Pathian thil leh Kaisara thil thliar hrang thiam lova kan kal rei tawh avang hian he ram rorelna leh inrelbawlna hian a tuar thui tawh khawp mai a. Huaisen taka kan siamṭha a nih loh chuan pastor ni zawk tùrte kan MLA/minister turin kan thlang chhuak ang a. Thuhriltu, mak sak taka thusawi leh rau lutuk anga inlantir chiam pawisa lo, ramhuai nena inbuan vak vak ni a insawite thlengin kan ram rorelna sang berah an la ṭhu loving tih sawi ngam a harsa ta.