ZAWLBUKA E-TANG ṬHEUH ṬHEUH

Mizote’n, political party uiresan khapna leh hremna dan (anti-defection law) ti a kan hriat thiam dana kan sawi mai, India Constitution Schedule 10-na siamṭhatna hi tam tak chuan thuk takin ka zu hre lem lova, kan bel chiang ngai hek lo. Kum 1985 khan Constitution Tenth Schedule hi siamṭhat a ni a, chu chu Constitution siamṭhat vawi 52-na ti a sawi ṭhin. He Constitution siamṭhat vawi 52-na-ah hian sorkar laipui leh state sorkar nam thluk a harsat zawk na’n ‘party uiresan khapna’ hi a vawi khatna atan telh a ni.

Constitution siamṭhat vawi 52-na hian a tum ber chu MP leh MLA, candidate atana vawrh chhuaktu party leh a thlangtu bial mipui duhdan/thlan chhan kalha an party chhuahsante hrem mai ni lovin sorkar ngelnghet a awm theihna tur atan a ni. Hun a lokal zel a, ṭha tak anga lang, he dan hian party uiresan a tireh lova, sorkar namthluk mai mai a tireh chuang hauh lo tih a chiang chho ta zel a. Mizoramah ngei pawh kum 1988 chawhnu lam khan Laldenga kaihhruai MNF sorkar chu a MLA zahve-in an phatsan avangin paihthlâk a nih kha.

Hei hi thil awm dan a nih avangin kum 2003 khan Constitution 10th Schedule hi siamṭhat leh a ni a, Constitution siamṭhat vawi 92-na ti a hriat a ni. Hetah hian thil inthlâkthleng lian tham pahnih a awm a. Pakhatna chu sorkar laipui leh state sorkar lian lutuk tihtêt (ministry downsizing), minister tam lutuk tihtlém a ni a. Sorkara ṭhibeh (minister) awm thei zat chu sorkar laipui leh state sorkarah MP/MLA awm zât aṭanga za zela 15 ai a tam lo tùr tih a ni a. Mizoram ang, state tenau leh MLA nei tlemte erawh chu hlahthlemin minister 12 ai a tam lo neih phalsak a ni. Hei hi an tih chhan ber chu ṭul lova sum sén tam lutuk tihtlêm na’n a ni. Mahse, pehhel hram hram dan an dap zêl tho chu a nih hi.

Sorkara ṭhibeh tihtlém hi thil namai lo tak mai a ni a. Rorellai party-in MLA an ngah viau phei chuan hlauhawm zet a ni. Entir na’n kum 2008 a Congress an rawn sorkar khan Mizoram assembly-a MLA 40 awmah MLA 32 an nei a, 2013 phei kha chuan MLA 34 zet an nei a nih kha. CM tiamin minister 12 an nei thei a, speaker leh deputy speaker nen 14-ah pawh ngai ta ila, kum 2013-2018 term-ah phei kha chuan sorkara ṭhibeh loh vanga lungawi lo thei mai kha MLA 20 an nei thei a. Minister ni reng chunga an hna chanpual a lungawi lo awm theih a la ni cheu bawk.

Hetiang hi hre lawkin kum 2003 a Tenth Schedule siamṭhat a nih khan a hma a party MP/MLA zahve an chhuah chuan party hawlh phel (split) anga pawm tur tih kha siam danglam a ni a. Party chhuahsantu MP/MLA te chu hmun thuma ṭhen hmun hnih an tlin loh chuan party hawlh phel anga pawm loh turin dan hi an siamṭha ta a ni. Tenth Schedule siamṭhat vawi hnihna hi MNF sorkar hunlai (a term zawna an chelha a hnuhnung zawk) kha a ni a, minister pawh an insiksawi nual a nih kha.

Hei hi thil awm dan a nih avangin kum 2008 a Congress a lo sorkar leh khan minister 12 bâka assembly speaker leh deputy speaker hmun ruak hnawh khah a nih hnu pawh khan buaithlâk riau a awm ta a. Sorkar hnuaia awm corporation (public sector undertaking - PSU) – ZIDCO, MAMCO, MIFCO etc chairman a indah hnu-ah pawh zaithiam Ngurthangvela’n rimawi lam thiam Sanglianthanga’n a music track siamsak a sawi dan an sawi ang mai-in MLA ṭhi beh ve lo ‘an la chuang rui’ mai a.

Chutiang a nih avang chuan Parliamentary Secretary ruat theihna dan siam chawpin Parliamentary Secretary-ah MLA ṭhi beh ve lo 7 lai chu minister of state dinhmun nena inangin an dah ta a. Assembly-in dan a siam beh chhana Parliamentary Secretary-te hi ruat ni mah sela, court sâng zawkin a hnawl tâkah khan MLA an nihna chen chan phah hlau in an bang leh ta vek a nih kha. MLA ni lem lo sorkar hnathawk chawl tawh chhawr zui an nei nual bawk.

Kum 2018 kum tawp lam aṭanga MNF a lo sorkar leh khân an rawn che na leh hle bawk a. Adviser to CM atana MLA ni lo 2 ruat an nih bakah MLA 12 leh MLA ni ve lo 2 (a vai-in mi 14)-te chu an sorkar flagship programme SEDP board siam chawp chairman atan an han ruat leh ta rup mai a. He’ng board-te hi PSU kan tih mai bakah HPC vice chairman leh Mizoram Youth Commission chairman te bâka din chawp liau liau a ni.

PSU chairman-ah pawh MLA ni lo ruat an awm bawk a. MNF sorkar hma aṭanga an hotupa berin a chhawr rim êm êm, helho nena an inbiakna leh thil dang danga a hman ṭangkai ṭhin kha thla khata Re.1 hlawhin OSD to CM atan ruat a ni a. Kha phei kha chu sawiselna a nasa lutuk a, ama’n banna a thehlut ta hial a nih kha. Congress term 2 leh MNF term khat chhunga mipui thlan ni lo dinhmun pawimawha an dahte hi MLA candidate beisei, pêk tak si loh, an lo tiam lawk anga dinhmun hi pêk an nih deuh vek a rinawm.

Khatih hun lai khân hetianga mipui sum tam tak sengso a dinhmun intheisem chiam mai hi thil ṭul lo leh sum harsatna kâra pawisa ren lo baksak a chêtna a nih thu kei ngei pawh hian ka ziak ve ta nual a. Dinhmun chelhtute hi ka hmelhriat ṭhate an awm nual chungin ka dim ngai chuang lêm lova, min lo haw viau a nih paw’n an tilang vak lo. Thu dik tak a ni miau mai a, min tawn lêt loh kha a ṭha zawk an ti a nih loh pawhin kan sawiselna khân an hnung a tithak pha lo pawh a ni thei.

Tuna sorkarna chelhtu, nikum December ni 8 aṭanga Mizoram leh mipui min hruaitu ZPM hruaitu leh an party a inhmang deuhte chuan sorkar hmasa a board din tam lutuk leh MLA te development board vice chairman a dah tam lutukte kha an sawisél nasa hle a. Adviser to CM a MLA ni lo dah phei chu dan kalh ti a namên lova sawisélin ar-chuk-tui-lovin an chhuah a. Re. 1 hlawha OSD to CM rawih a ni ngat phei kha chu ṭul lo an ti satliah lova, fiamthu thawh na’nte an hmang a nih kha. MLA ni lo leh MLA te pawh a hminga ṭhi beh sawisel nasa ber zing ami chu tunah hian Adviser to CM zinga pakhat a ni ta nghe nghe.

Mipui sum renchem leh ṭul lo taka tute-emaw nawmchenna atâna ren lo baksaka invur duh lotute chuan chu ‘kalphung thar’ min tiamtute lakah chuan beiseina kan nei sang ta hle mai a. Kum 2017 a din chauh, khatih lai a party lian lo tak pahnih insuihkhawm chawp leh pawl tenau te te fawm khawmin an din kha ṭan lam nei lo (neutral) mipui-in an thlawp huk a, nikum November ni 7 assembly inthlanna-ah hneh takin an tling ta a nih kha. December ni 8-a sorkar thar lakluh hlima CM tharin chanchinbumite hnena inrenchem an tum dante, sorkar hnathawkte entawn atana inhrêk an tum dante a sawi phei kha chuan lawm a hlawh tak meuh a nih kha.

Mahse, hun a lo kal a. Adviser to CM 5 ruat an ni a, 1 phei chu MLA ni lo a ni a. Hei ngawr ngawr hi chu hriat thiam loh ngawt tur chi pawh a ni bik lovang chu – hun hma lamah lo sawisel vak kher lo phei sela chuan. MLA lo hi ZPM thupui ber pakhat ‘bana kaih’ lama mithiam a nih avangin pawm theih viau pawh niin a lang. OSD to CM hi 2 ruat an ni a, pakhat hi chu sorkara hlawh la sa a nih laiin Re. 1 hlawha chhawr tak hi Taiwan company a thawk niin a lang a, sum sén belh a awm awm tih chu kan la hre ngei ang. Hlawh tam fe la tura consultant ruat mi 2 an ni leh hi mipui chuan a chuangtlai zualah an ngai niin a lang. An ṭangkai viauna tur hi tunah kan la hre rih lem lo.

Political party-te rorelna an chelh lai leh eptu lama an awm lai a vote zawnna atan liau liau a an insawisel leh inchirhtheh hi a awm rualin piahlam hi a awm tel a. Chu chu party ruih chilh ve lo chuan kan hre mai. Mipui-in kan hlawkpui a kan ṭangkaipui theih tur mipui sum hmanga rawih hi party ruih chilhna thinlung nei lo tuma’n an dodal a rinawm loh. Party sawh nghehna atana mipui sum sên hi chu pawm theih a ni lo thung. Chutiang tih ching sorkar chu ‘Zawlbuka e-tâng ve tho’ ti bâka kan sawi dawn chuan ‘Vatawk dang ang tho’ tiin kan sawi mai a ni ang chu!