MIHRING SIAMCHAWP CHHIATNA

Tunlai kan titi ber chu Aizawl Bawngkawn leh Durtlang leitan inkar kawng chhaka (petrol pump tur an ti emaw ni) lei laih avanga a ram puma kan buaina hi a ni a. Mipui hi kan hriat rengna a tlo lo êm mai a, he thil hi a hun lai ngei hian chiang taka kan hriat zui theihna atana chai a ngai a ni. He lai kham bakbahai a ram neitu leh laitu hi mimal niin an sawi a. Thiltithei tak a nih loh pawhin a hausak vang emaw thiltithei takte’n duhsakna uchuaka an duhsak avanga hetianga mipui tana harsatna siam ngam hi a nih ngei a rinawm.

Helai kawngpui hi he ram neitu thiltih avang hian leiminin a hnawh ta a. Chu mai ni lovin mipui chauh ni lo sorkar a buai ta êm êm a. A hêlna awm chhun Zuangtui lam kawng lah chu a zim bakah a diakin a nâl lutuk a, nunna chân êm awm lo mah se, mi a tihbuai tamzia hi sawi-in a siak lo. Department lamah pawh PWD, Geology & Mining, Police, AMC leh Aizawl District Disaster Management Authority hnuai a thawk mi tak tak an buai a, a huho pawhin vawi khat mai ni lo an endik hial a ni. Tu chalah tak phùng tawp dawn ni maw?

Kan chief secretary hlui Pu P. Rohmingthanga (a thlarau chawl hahdam teh se) kaihhruaina hnuai-ah INTACH Mizoram chapter chuan Aizawl khawpui chhunga hmun pawimawh vawnhim tur an buaipui hrang hrang zingah Chanmari leh Chaltlang inkâr leh Bawngkawn leh Durtlang leitan inkar hi inhmun pek tawh lo ni se tiin hun rei tak aṭang khan sorkar an dawr tawh ṭhin a. Hei hi mipui himna ngaihtuah vang a nih bâkah ram pawn aṭanga lo zinte leh Mizoram mite ngei tan pawha khaw hawi ti nuam atana an tih a ni a. Hetianga ram hmangaihna aṭanga lo chhuak ngaihtuahna nei lo, mi duhâm leh pamhamte hian he ram hi an sawp rethei rei ta ngawt mai.

Pu Rova sawi takah chuan pate rual mah ni sela kan inkawm tam ve ang reng a, rualpui kawm takin min kawm ṭhin. Kan IAS officer zinga sorkar laipui-in rintlâka a ngaih leh hna aṭanga an chawlh hnu a a chhawr zui Mizo IAS officer tlêmte zing ami a ni kha a lo awm khawp mai. A hna-ah a rinawm a, Mizoram leh hnam a hmangaihin a hna a chawlhsan hnu thlen khan he ram leh hnam tân hian a takin a rilru leh theihna a sêng zui a. Zahna chibia buk mawlh mawlh a phu tak meuh a ni.

Bawngkawn-Durtlang kawng kam chhak lama lei laih chungchang chu i’n luh chilh tak tak teh ang. He lai ram hi a tirah house site pass nge periodic patta zawk an pêk a, engtika pek nge tih leh LSC an nei em tih kan la hre mai lova. A ram neitu hian Land Settlement Certificate (LSC) nei a nih a rinawm. A chhan chu petrol pump siamna atana lai ni a sawi a ni tlat. Han eng reng reng hian danin a phal a lo nih pawhin Revenue and Land Settlement surveyor aṭanga inhmun pe theitu officer lian thleng ta se la, mihring pangngai ngaihtuahna dik aṭang chuan pek chi a ni lo hrim hrim. An lo pe miau chu ni awm tak a ni a, a manganthlak ngawt mai.

Mi’n ram a neih miau chuan a cheibawl chu a thiang ang chu. Mahse, han en reng rengin laih phalna pek chi a ni lo. Phalna petu hian mihring nunna leh mipui himna a ngaihtuah miah lo a nih loh vek chuan pawisa tam tham a dawng a nih loh paw’n chunglam thuneitu sâng aṭanga na taka nawrna a dawng a ni tal ang. Chutiang a nih ngawt loh chuan sawi mam (justification) ngaihna a awm hlawl lo. Mihring ngaihtuahna pangngai (common sense) aṭang chuan pêk loh tur a ni ringawt mai a ni.

Kha a ram kha a laih chuan a min ngei ngei ang tih ring tùrin leilung ngheh leh ngheh loh zirmi ‘geologist’ emaw lei laih dan him leh him lo zirmi ‘mining engineer’ emaw nih a ngai lo. En khan a hriat mai. Kha ti chunga lei laih a him ti a remtihna petu kha a kaikuang pakhat chu a ni a, hrem a ngai a ni. Mithiamte hi an hlu a, an thutlukna hi pawm tùr a ni. ṭhenkhat phei chuan, “Mihring hi uih hum humin lung nuaih nuaih tawh mah se la, doctor-in a thi a tih a a pawmna (death certificate) a a hming a ziah hnan hma chuan a thi tih ngawt theih a ni lo,” an ti hial a ni. Mithiam, thuneitute’n mithiam nihna an pêk ngatin thutlukna dik lo a siam a nih chuan a mawh pawh a phur ngam ngei tùr a ni ang chu.

Zep ta lawk ila – Covid-19 hrilen vanglai khan IGP Pu John Neihlaia khan Aizawl SP pisa-ah chanchinbumite a kawm a. Khami ṭum khan Aizawl khawpui lirthei tawt lutuk kan sawi ber na-in a penhlehah kawngpui a namen lova meikhu tichhuak truck leh bus-te traffic duty te’n man chu sawi loh an uipui thlir liam vel mai mai thu ka sawi a. Kan traffic officer pakhat khan, “Khatianga khu nasa deuh pawh kha han tiding ila, ‘pollution under control certificate’ (PUCC) an lo nei zel a,” ti ang deuhvin min chhang pek a. “Chutiang a nih chuan PUCC petu hnenah chu lirthei chu hruai ula, a petu chu manin thubuai siamsak ta che u,” ka ti ve ngat a ni.

Hei hi kan rama thil pawi ber ber thlentu chu a ni fo. Thuneihna an chelh avânga dan bawhchhe thei a inngai tlat hi an kuh ṭul mai a. An thuneihna dik lo taka hmang (abuse)-in thil dik lo kha dik angin an pawmsak mai a. Dik lo taka thiltitu, a thuneihna hmangsualtu chu hrem an nih ngai loh avangin mi pamham leh paurau an huangtau a, dikna a fam ta ṭhin a ni. Chu chu ‘aw’ nei ring ve si lo mipui-in kan tuar nasa ta êm êm mai ṭhin a nih hi. He kalphung chhe tak hi tidika siamṭha a, kalphung thar a taka kalpui tùr chuan dik lo taka a thuneihna hmangsualtu kha hrem chat a ngai a ni.

Hnathawh ṭhat a awm a thangṭhat (credit) latu an awm a nih ngai chuan, a chhiat a mawhphurtu an awm ve ngei ngei tur a ni, tih hi ka ngaihdan bur a ni bawk. Thil ṭha titute chawimawi thei lo, dan bawhchhia a thiltite thuneitu an nih avanga hrem thei lo sorkar hi kum tam kan hrawn tawh a, a pawi ngawt mai. Chumi piah lamah ram hruaitu leh sorkara thuneitu, dan bawhchhiate’n dan chunga lêng ang zia zanga hrem an pumpelh zel hi ram tichhetu a ni bawk.

Bawngkawn-Durtlang kawng chhak kham bakbahai leh lei laih vaih chuan kawngpui tan leh he lai kawnga kalte tana hlauhawm, nunna hial chan theihna a nih bâkah Aizawl hmarlam kawtchhuah kawng pawimawh a nih avangin mi tam tak buaina thlentu tur a ni tih hre reng chunga laih a nih chungchang hi namnul a ngawih bopui chi a ni lo. Land Revenue & Settlement thuneitute, Aizawl bawrhsap pisa a thawkte leh AMC thawkte bakah Geology & Mining hnathawkte zingah a kaikuang zawn chhuah ngei ngei a ngai. Zawn chhuaha hrem ngei ngei tur a ni ringawt. Inhlahthlem chi a ni lo.

Comptroller and Auditor General of India hian Audit Report an tihchhuahin mipui sum eirukna leh thuneihna hmansual a awm chuan a mawhphurtu chala phung tawptir (fixing responsibility) turin sorkar a phut ṭhin. Chuvangin, “Permit kan pêk kha a nung tawh lova, kum chumi khami a kan pêk daih tawh kha a ni a,” ti a sawi mam chi a ni lo. Mihring nunna tam tak tiderthawng a, mipui harsatna namên lo siamtu hi hrem lohva kan chhuah zêl dawn a nih chuan a hminga sorkar ve ta fam chu a bang a nih loh pawhin a mawhphurtu minister tal a bang ngei tùr a ni ang.

Hei hi khuarél chhiatna a ni mawlh lova, mihring siamchawp chhiatna (man-made disaster) dik tak a ni. He lai a pawi lian tak khawihtu hi hrem lohva kan chhuah a nih vaih chuan ram leh hnam, mipui-in kan la tuar zêl dawn tih i chiang ang u. A ai a pawi lian zawk khawihtu pawh kan hrem lo zui zêl bawk ang. Sorkarin chhui chian phawt a duh pawhin sorkar thunun theih loh turin mithiamte phungbawm sawmin chhui rawh se. Chu chu kalphung tharin a ken tel ni awm tak pawh a ni.

Sap ṭawng takin ‘injustice’ a thlen a, ngaihthah leh namnùl a nih zêl chuan thil pawi leh zual zawk a la thleng ngei ang. Dan kengkawhtute’n an kenkawh theih tawh loh chuan Sicily mite’n police pan lova Mafia ho an bél ang emaw, kan dikna leh chanvo humhalh tura mahni kuta dan kenkawh tumin silai leh chemtum kan lek hun a hla hlek lo mai thei a ni. Chutiang thleng thei pumpelh na’n kan sorkar hian kalphung thar mai ni lo, kalphung ṭha leh dik kalpui ngei teh se.