LENGPUI ṬUMHMUN

Hman deuhvah khan sorkar hmingpu ve riang ruang chuan thutlùkna lian tham leh ram leh mipui nghawng tham a siam dawn chuan a zir chiang tur a ni a, zir chianna belhchian dawl behchhan rawtna hmangin thutlukna a siam tur a ni, tih lam deuh kan ziak tawh a. Hei hi thil pawimawh êm êm a la ni reng a. Belhchian dawl taka zir chiang tùr chuan zir zau leh zawh zau a ngai a, hriat zau leh chian a ngai bawk a ni.

Kar kal ta Thawhlehni VANGLAINI chanchinbu chhuaka Mizoram sorkar ta leh enkawl mêk Lengpui thlawhna ṭumhmun chungchang kha kan chhiar hlawmin a rinawm. A thu chu hetiang hi a ni – “Lengpui Airport mi dang kuta hlan leh hlan loh chungchanga rawtna siam tura din Working Committee to Look into the Maintenance and Management of Lengpui Airport chuan Chief Minister-ah report an la thehlut lo a, Airport Authority of India (AAI) leh Indian Airforce (IAF)-te an la ngaichâng. Hetih lai hian, mimal company zingah Lengpui Airport la chhâwng duh an awm lo.

“Vanglaini palai zawhna chhangin, Working Committee to Look into the Maintenance and Management of Lengpui Airport chairman TBC Lalvenchhunga, MLA chuan, Chief Minister-ah rawtna an la thlen loh thu a sawi a, "Hun min pek a tâwp tawh a, tun thla (July) chhung hun pek belh leh kan ni. Tun thla chhung chuan rawtna kan neih angte kan thehluh hman tawh kan ring," a ti.

“TBC Lalvenchhunga chuan, AAI, IAF leh mimal company-te an dawr tih sawiin, "AAI leh IAF lam atangin thu ngaihchân kan la nei a, chumi hnuah rawtna kan neihte kan thehlut thei ang," a ti a; mimal company zingah Lengpui Airport lei a, enkawl duh an hmuh zawh loh thu a sawi.

“Committee chu rawtna thlen tur mai an nih thu sawiin Lalvenchhunga chuan, "Kan Airport enkawl thei tura kan ngaihte kan dawr kualna leh inbiakna atangin rawtna kan thlen dawn a, keini chuan mi dang kuta kan Airport hlan tha kan tih leh tih loh kan thlen mai dawn a ni. Thutlukna tak tak chu kan rawtnate atangin Chief Minister kaihhruaina hnuaiah siam tur a ni ang," a ti,” tih a ni.

Mipui-in kan hriat ngei ngei ngai hmasa ber chu Indian Air Force (IAF) kuta hlan hi chu a tiha tih sa loh a ni, tih hi a ni. Mizoramin thlawhna ṭumhmun kan neih mumal loh lai, Tuirial airfield te reuhte chauh kan neih lai leh hemi hnu, kum 1998 December thla a Lengpui ṭumhmun kan neih hma zawnga Mizote’n kan hman rim tak Silchar ṭumhmun Kumbhirgram veng ami khu Indopui 2-na hun lai, kum 1944-a British sorkarin sipai thlawhna ṭumna (Royal Air Force station) atana a din a ni a, a hnu a Royal Indian Air Force kuta hlan a ni. India rama thlawhna ṭumhmun upa ve pawl tak ni mah sela sipai kuta awm a nih avangin a thlawhna ṭumhmun khu chei ṭhat fumfe a la awm ta miah lo niin an sawi. Chutiang bawkin IAF enkawl ṭumhmun dang pawh.

Kan hriat thiam zawngin sawi ta ila. Aizawl khawpui laili taka awm ‘Lammual’ kan tih mai, Assam Rifles ground hi Assam Rifles kuta awm a ni a, kan hre vek mai. Assam Rifles hi sorkar laipui a Home Ministry hnuaia awm a ni. Chuti chung chuan kan duh hun hunah Lammual hi sorkar thil pawimawh fe-ah pawh kan hmang hlei thei lo fo a, tunhma phei kha chuan a ni leh zual, MFA-te pawh an lungawi lo zing hle ṭhin a nih kha.

Indian Air Force kutah Lengpui ṭumhmun hi pe ta ila, IAF chu Home Ministry hnuai ni lovin Defence Ministry hnuai a ni a. Ministry of Defence chuan ram venhimna lam bak ngaih pawimawh berah a neih ngai dawn lo a, sorkar leh mipui mimir tan chuan duh thâla hman mai mai theih a ni ngai dawn lo tih hi chiang taka kan hriat a ngai a. A nihna takah chuan Lengpui ṭumhmun hi IAF pe ta chiah ila chuan khawvela Isua Krista a lokal leh hma chuan kan neih lêt leh theih a rinawm tawh loh a ni.

Hriat zauna atan. India rama thlawhna ṭumhmun 125 hi AAI enkawl a ni a. Kan sawifiah thiam danah chuan mimal leh state sorkar enkawlte pawh hi CNS an tih mai (communication, navigation & surveillance) bakah ‘air traffic service’ (ATS) hi AAI kuta awm vek a ni tho tho a. Hei hi Airport Authority of India Act, 1994-in an kuta a dah hrim hrim (mandate) a ni. Lengpui ṭumhmun pawh hi Mizoram sorkar ta leh enkawl ni mah se, tunah hian chutiang chiah thova AAI kuta awm chin tur chu an kuta awm a ni a. mimal enkawlna hnuai-ah public private partnership (PPP) kalphungin hlan mah ila CNS leh ATS hi AAI kuta awm tho tho tur a ni.

AAI enkawl India rama thlawhna ṭumhmun 125 zinga 52 hi a taka hman ṭangkai (operational) a ni a, 73 erawh chu a taka hman loh a ni. Thlawhna ṭumhmun hman lai 52 zinga 18 chauh hi hlêp nei a ni a, ṭumhmun 14 chu help lo, hloh bawk hek lo (break-even) a nih laiin 93 chu hlêp chu sawi loh, sum hloh reng a ni. Thlawhna ṭumhmun hlawk zual 5-te chu Kolkata (kum khata cheng vaibelchhe 482 leh nuai 30 hlep), Chennai (cheng vaibelchhe 169.56), Calicut (cheng vaibelchhe 95.38), Pune (cheng vaibelchhe 74.95) leh Goa (cheng vaibelchhe 48.39) hlepte an ni.

Ṭumhmun zinga kum khata hloh tam zual 5-te chu Agartala (cheng vaibelchhe 115.61), Hyderabad (cheng vbch. 79.96), Dehradun (cheng vbch. 76.61), Delhi/Safdarjung (cheng vbch. 59.27) leh Tirupati (cheng vbch. 50.03) te an ni. India hmarchhaka thlawhna ṭumhmun zingah Dimapur, Dibrugarh, Shillong, Tezpur, Jorhat, Silchar leh Tezu te pawh hi hlep chu sawi loh sum hloh vek an ni a. Kum 2022-23 chhung khan Lengpui ṭumhmun chuan cheng nuai 389 a la lut a, a sum sen chu cheng nuai 676.91 niin kum khata a sum hloh chu cheng nuai 287.91 a ni. Hei hi kan sawi ni lovin August ni 3, 2023-a Union Minister for Civil Aviation Jyotiraditya Scindia-a’n Lok Sabha a Tamil Nadu MP SR Parthiban zawhna a chhanna a ni.

Nikum April leh kumin March thla inkar chhung khan Lengpui ṭumhmunah hian lut leh chhuak (total passenger footfall) nuai 4 leh sing 2 chuang an awm tihte hi lo hriat ve mai mai a ṭha awm e. A tlêm hauh lo a ni a. Tunah hian ‘passenger service fee’ chauh kan sorkarin a la khawn a, AAI nen inremna thar siam a, RNFC, thlawhna ṭum man (landing charge), parking charge, night landing charge te kan lak theih a sum tam zawk huiluh theih dan turte hi dap a ngai hle zawk a ni.

Kan ṭhenawm thlawhna ṭumhmun siamna senso chu – Imphal ṭumhmun cheng vbch. 720, Agartala ṭumhmun cheng vbch. 438, Holongi (Arunachal) cheng vaibelchhe 650 leh Pakyong (Sikkim) cheng vaibelchhe 605 a ni a. Lengpui ṭumhmun siamna senso erawh chu cheng 118 leh nuai 97 chauh a ni (Finance Commission – cheng vbch. 57, Planning Commission - cheng vbch. 40.92 leh state sorkar - cheng vbch 21.90).

Kan thlawhna ṭumhmun neih chhun Lengpui hi hi AAI kuta hlan ngawt chi a ni lo. Tunlai thil awmzia kan zir chian chuan AAI kutah hian Mizoram sorkarin Lengpui ṭumhmun hi lo hlan ta pawh ni sela, AAI hian mimal kutah a hlan chhawn leh ngei a rinawm a. Tunah hian AAI-in an enkawl lai thlawhna ṭumhmun 35 chu mimal kuta hlan turin an buaipui mek a ni. A neitu nihna humhalh si-in a enkawl hna kha mimal/company kutah a hlan dawn a, AAI tân chuan hlêp hlang a ni ber a. AAI kuta hlan ngawt hi ram leh mipui tâna thil ṭha a ni hauh bawk lo.

Kum 2022-a AAI-in Mizoram sorkar kut aṭanga Lengpui ṭumhmun lâk chungchanga an inhlan dan tùr thu a delhkilhte kha pawm a nih ngat chuan Mizoram tan hlohna hlir a nih avangin Mizoram leh mipuite pawisawina lian tham a tling ngei ang. An duhdan an duanah chuan Lengpui ṭumhmun ram khu neitu nghet nih a, sorkarin a lo din tawh rohlu (asset) zawng zawng pumhmawm zui an duh bawk. Chubakah tuna hmunphiat aṭanga nihna sang ber chelha thawk tualchhung mi zawng zawng ban veka an mite thun vek turin an ti bawk.

A hma a kan sawi tawh ang khan ram leh hnam, Mizoram leh mipui khawih thilah hi chuan fimkhur taka thutlùkna siam a ngai a. Chutiang chuan zau taka inrawn leh uluk taka zir chian hmasak a pawimawh. Sorkar hmasa lo tih leh kalpui dan a nih avang mai a kalphung thar hmachhuana ṭhiah buaih buaih chi a ni ngawt lova, nasa taka ram leh mipui pawisawina a tling thei. Chuvangin kan sorkar hian hemi kawngah hian mithiamte leh tawnhriat neite rawnin, fimkhur takin hma la rawh se, chuti lo chu ṭhangtharin anchhia an la rawn lawh zui ang a, ram hralhtu leh hnam phatsantu hialah an rawn chhuah ang tih a hlauhawm tak zet a ni.