GENERAL CONSENT

Kan sorkarin thuneihna an chan hlim, chief minister leh a khawnbawlte lâkluh hnu lawka chanchinbumite hnena Mizoram sorkarin ni 100 chhunga a tihtur chief minister tharin a puan zingah khan ‘CBI te general consent pek’ tih a tel a. Kum tam tak chhung kan ram sorkara eirukna do ngar ngartute tân chuan chanchinṭha lawmawm tak tih loh rual a ni lo. CBI-te general consent pek tih awmzia erawh chi hrilhfiah a ngai awm e.

Central Bureau of Investigation (CBI) hi Delhi Special Police Establishment Act, 1946 hmanga din a ni a. Eiruk thubuai emaw thubuai khirhkhan deuh chhui turin dan hian CBI hi a ruat a. He dan anga sorkar laipui leh Ministry of Home Affairs hnuai a awm UT sorkar chhui tur hi chuan sorkar laipui remtihna a tawk mai a. Mahse. he dan section 6-na-ah chuan state puitling a eirukna leh thubuai dang chhui tùr chuan state sorkar remtihna (consent) a ngaih thu chiang taka tarlan a ni.

Chumi chhunzawm na’n chuan kan chief minister-in ‘general consent’ an pe ni a a sawi hi sawifiah ta ila. Mizorama eng department emaw ber leh tu emaw eiru a puhna chhui tùr khân Delhi Special Police Establishment Act, 1946 section 6-na anga state sorkar phalna leh remtihna lâk a ngaih miau avangin ‘general consent’ tih ṭawngkam hi hman a ni a. A awmzia ni awm bera lang chu a hranpa a state sorkar remtihna leh phalna ngai lova an duh hun hun leh an duh dân anga an rawn chhui theihna tura remtihna lo pêk sa lawk vek tihna a ni mai awm e.

Kan CM hmasa pakhat khan a sawifiah tham ang reng a. General consent pek tih chu ‘chhui ṭul apiang chhui nghâl mai thei turin kawngkapui-ah kan dintir reng a ni’ ti-in a sawi a nih kha. Ani pawh khan ‘general consent’ pêkna thupêk kha a chhuahtir ngei a, an hnukdawk leh hma viau tih erawh chu kan la hre vek emaw chu? Mizoramah hi chuan an duh duha CBI-te eirukna chhui tura thupêk awmsa anga kal hi thianghlim anga lanna ang deuhva ngaih, kan tlin rei leh lem loh ni berin a lang.

CM-in an duh hun huna CBI-in Mizoram sorkara eirùkna an chhui theihna atana thil an tih dawn thu a sawi hnu ni 20, nikum December ni 28 khan Mizoram sorkar official gazette-ah CBI-te hnena ‘consent’ pêkna tùr hriattirna hi chhuah a ni a. Chutah chuan, “In exercise of the powers conferred by section 6 of the Delhi Special Police Establishment Act, 1946 (No. 25 of 1946) and in supersession of this Department’s Notification No. C.31016/1/85-VIG dt. 15.07.2002. the Government of Mizoram hereby accords consent to exercise powers and jurisdiction of the members of the Delhi Special Police Establishment for investigation of offences in the state of Mizoram. By order in the name of the Governor of Mizoram,” tih a ni. He hriattirna hi Secretary to the Govt. of Mizoram, Vigilance Department C. Lalrosanga’n a chhuah a ni.

Hun a lokal zel a. June ni 27 khan Mizoram sorkara Vigilance Department chuan hriattirna tichhuakin heti lo zawng hian a rawn chhuah ta tlat mai a. An thuchhuah hi a sei deuh avangin a kimchangin sap ṭawngin kan ziak chhawng lo mai ang a. A sawi tum tlangpui chu Delhi Special Police Establishment Act, 1946 section 6-na in thuneihna a pêk angin he dan section 3-na hnuai a CBI chhui theihte chu Mizoram puma Delhi Police Special Establishment chhui theih tura tih a ni a. Hetah hian sorkar laipui a thawkte leh sorkar laipui hnuai ami central public undertakings a thawkte zawng zawng chu chhui theih vek an ni a. Amaherawh chu, Mizoram sorkar hnuai a thawkte leh sorkarin a thununte chhui tur erawh chuan ziak ngei a Mizoram sorkar remtihna lâk hmasak a ngai ang, tih a ni.

Hetah hian Mizoram sorkara chhui remtihna (general consent) lo pek tawh thil dangte chu a ngai-in a kal ang tih a inziak lawi bawk a. Vigilance Secretary Betsy Zothanpari Sailo thuchhuah hian awmze pahnih a neih leh neih loh chungchangah keini sipai bang ve lo pawh kan bo map mai a ni. Vigilance Secretary hriattirna chhuah hi a ngai ang angin Mizoram official gazette-ah July ni 1 khan tihchhuah leh a ni. Hetiang teh nuai a nih takah hian rin ang ngei-in inhnialna a chhuak ta a. Eiruk thubuai awm tawh phawt chu CBI-in an chhui nghâl thei nge, Mizoram sorkar phalna leh remtihna lak hmasak a ngai, tih chu inhnialna lian tak a ni ta.

Inhnialna a chhuah tak chiam avangin sorkar chuan July ni 4 khan hemi chungchâng sawifiahna hi a tichhuak a. Directorate of Information & Public Relations website-ah pawh dah a ni. Chuta sorkar a insawifiahna-ah chuan July ni 1 aṭangin ram puma hman tur Criminal Law thar - Bharatiya Nyaya Sanhita, 2023 chu a lo chhuah tak avangin, chumi zulzui chuan Department of Personnel & Training, Ministry of Personnel, Public Grievances & Pensions chuan CBI-in a chhui theih tur offence hrang hrang te chu a tharin a rawn chhuah leh ta ni-in tarlan a ni a.

Hetianga dan thar hnuaia CBl-in pawikhawihna (offence) a chhui theih tur a thara an rawn chhuah leh tak avang hian State sorkar-in a hmaa CBI hnena general consent a lo pek kha pek thar leh a lo ngai ta tih Director, CBI-in State sorkar a rawn hriattir a. State sorkarin general consent a pek dan tur pawn ruahman sa a rawn dah tel bawk a, tih a ni. “Director, CBI-in State sorkar ina CBI hnena General Consent a pek dan tur a ruahmanna a rawn siam ang thlapin 27th June, 2024 khan Mizoram sorkar chuan CBI hnenah General Consent a pe thar leh ta a, Official Gazette-ah 1st July, 2024 khan chhuah nghal a ni,” tih a ni bawk. “A hma lama Mizoram sorkarin general consent a lo pek leh tuna a pek thar leh hi thil thuhmun reng a ni a, sorkar chu a dinna ngaiah a la ding reng a ni,” an ti a ni.

Helai tak hi thil felhlel lai ber chu a ni ta awm e. June ni 27-a Vigilance Secretary-in hriattirna a chhuah kha Mizoram sorkarin CBI hnena general consent a pek tharna a ni lova, official gazette a July ni 1 a an chhuah pawh kha a ngai tho, general consent pek tawh lohna zawk a ni. Sorkar chhuanlamah hian dan thar IPC ai-awhtu BNS a lo chhuah tak avangin sorkar laipui-in ‘general consent pek dan tur ruahman sa a rawn thil tel’ tih a ni, India ram state zawng zawng tan he thuchhuah dan tur duan sa hi an siam a rinawm a. Mizoram sorkar ang, general consent lo pe tawh ang tana siam a nih a rinawm loh phawt.

Central sorkar leh central sorkar hnuai a public undertaking a thawk zawng zawngte chu state sorkar phalna ngai lova chhui theih a ni a, Mizoram sorkar hnuai leh a thununna hnuai amite chhui tùr erawh chuan state sorkar phalna lak hmasak a ngai, tih chiang takin a inziak a. Kawng danga sawi theih a ni lova, hrilhfiahna pawh a pawm tlâk loh. July ni 8 khan rorellai ZPM legal department chuan chanchinbumite kawmin sorkarin CBI hnena general consent a pek tawh a la hnukkir lo niin an sawi a. Chutih lai chuan July ni 16-a thubuai 3 CBI kuta hlan tura Mizoram Lokayukta chairman an ngen khân "CBI hnena ‘refer’ tur hian consent pek a ngai a nih pawhin ZPM kaihhruai Mizoram sawrkar chuan consent pawh hi a pek nghal ngei a rinawm a," an ti leh lawi a nih kha. Dan hremi rual kha an thu leh ui beng hlin fak tur a awm miah lo.

Hetiang a nih lai hian hriat ngei ngei ngai chu CBI a thawkte hi seraphim an ni vek lova, sum duh tak tak pawh an tam. State Police a laktlak vak loh thlenga deputation-a an luhna a ni. ‘Mi’n thianghlim angin min hmu rawh se’ tih vanga pawngpaw koh luh ngawt chi a ni lova, an chhui atana ṭha zawk erawh chu thubuai tam tak a awm thung. Mizote chu kan la tlêm êm a, han sawi kan sawi chuan kan la inchhung kual deuh vek a. Insawipui kan uar bawk si avangin hei hian Police leh ACB te thil chhui kawngah induhsakna leh hlauhna tel lova chhui a tiharsa ṭhin. Chu chu CBI ṭangkai bikna lo awm leh ṭhin chauh chu a ni.

Chubakah chuan kan ram hruaitu CM, minister leh thuneihna chelhtute chhui tura an hnuai a thawkte chhawr kha a fuh lo ṭhin. Dikna laltiang lek hunah chuan ‘one cannot investigate oneself’ (mi amah leh amah a inchhui thei lo) tih thuthlung a awm avangin thuneihna chelhtu chhui tur chuan Police leh ACB-te rin an har ṭhin. Chutih thu lovah chuan a pawng-a-pui a CBI sawi rik hian awmzia a nei lem lova. Tunlai a kan buaipui ber pakhat pawh sorkar laipui-in a uibùk ang mai a a hmanga, sorkar dodaltute a chhuitir ta zel mai hi a nih ber hi.