Ram ka thlir a: SUM SIAMNA HRILENG

Mizorama eiruk­na leh thil dik lo chhui­chhuah lama hmatawng chanchinbu ‘The Frontier Despatch’ chuan October ni 12 chhuakah chuan Chief Controller of Accounts pisa-in special audit team din a, Health and Family Welfare department sum hman dan a endik tirna-a an thil hmuhte ziahlan a ni a. Covid-19 hripui leng doletna leh a darh zel tur venna bakah hri kaite leh hri kai thei a rinte dah hrana enkawlna, hri kai leh kai lo endikna atan sum tam tak sen a ni a. Mizoram sorkara sum siamna pawimawh ber la ni reng bungrua leh hmanraw lei chungchangah audit lamin felhlel an tih leh sum hman dan rinhlelhawm an hmuchhuak nual mai. 

A kimchangin he audit thil hmuhchhuah hi kan tarlang seng lovang a. The Frontier Despatch-in a chhuah zinga a langsar zual tak tak chauh tlemte kan rawn chhawpchhuak ang – “Special audit tàrlan dân chuan, sum hnâr pariat, belhkhawma chêng nuai 2,127 zet awmna aṭangin chêng nuai 930.06 chu hripui do lêt nana hman tur khawl leh hmanrua lei na’na dah hran a ni a. Mahse, Health Minister hova April ni 29 a doctor rual ṭhu khawmin hman tlâk loh leh hman tawh loh tura an rel - Rapid Antibody Test (RAT) test kit bâk chu hri kai hmuhchhuah theihna (diagnosis) khawl lei rawtna dang engmah a awm lo niin audit team chuan a tarlang.

“April ni 29 khan Health Minister Dr R. Lalthangliana hova Covid-19 Medical Operational Team (CMOT), Indian Medical Association (IMA) leh Mizoram Government Doctors’ Association (MGDA) ṭhu khawmin “Rapid Antibody Test hman mek ang apiang hi scientifically validated (a pawmawm a ni tih finfiahna) a la awm loh avang leh, World Health Organisation (WHO) leh India rama helama thuneitu sang Centres for Disease Control and Prevention (CDC) te pawhin an recommend loh avangin Covid-19 diagnosis atan thu leh awm hma chu hman hrih loh ni se kan ti,” tiin a rel a ni. 

“Hemi hnu hian RAT test kit hi 41,250 aia tlem lo lei leh a ni a, test kit pakhat hi a changin Rs 699/-in an lei a, a chang chuan Rs 537.90 leh Rs 537.65 te'n an lei a. TFD-in a tarlan dan chuan an leina ber chu New Delhi a hmunpui nei South Delhi Pharma leh Aizawl Chanmari a awm Precision Instruments te an ni.

“March ni 30 a din, health secretary kaihhruai Task Group on Medicines & Medical Equipments (TGMME) hi an thu vet vet hle a, State Purchase Advisory Board (SPAB) leh Departmental Purchase Advisory Board (DPAB) thawh ai an thawk a, SPAB/DPAB phalna la miah lovin an duh duh lei phalna an pe hmiah hmiah mai niin audit report chuan a sawi. NHM hnenah hian April 4 khân NEC aṭanga sum hmuh chêng nuai 300 pek a ni a. May 3 leh May 13-a TGMME ṭhukhawm chuan NHM rawtna siam angin Covid do na'na hmanraw mamawh chi hrang hrang, chêng nuai 198.21 senna tur chu sorkar-in a pawmpui a. 

“Audit lâia hmanraw lei tawhte chu chêng nuai 150.21 man niin audit report chuan Task Group remtihna anga hmanraw lei atan hian quotation/tender chhuah a awm lo niin a sawi a, supplier te leh an rate-te hi Director of Health Services list pawmsa hman a ni, a ti bawk. Chêng nuai 150.21 man hmanraw hrang hrangte hi firm panga te’n an supply a, mahse, firm pahnihte nen chauh deed of aggrement siam a nih thu audit chuan a tarlang. Supplier pahnih hnenah an hmanraw supply tur man, chêng nuai 100.80 chu 100% pek lawk (an bungraw rawn thlen hma-in) a nih thu tarlan a ni. Heng supplier te hi - Rapid Test Kit, chêng nuai 69.9 man hu supply tu South Delhi Pharma, New Delhi leh Chêng nuai 30.89 man infrarate thermal sensor supply tu Toshniwal Industries, Ajmer, Rajasthan te an ni.

“Special Audit kalpui tur hian Finance Department chuan June 8 khân Chief Controller of Accounts a hriattir a, June 18 khân audit team chuan Health Department-in Covid-19 do nana sum a hman dân endik ṭanin, July 11 thleng audit a ni a. Audit zawh hma hian mimal, pawl leh sumdâwng liante’n hrang hrang te’n hmanrua leh khawl hrang hrang thawhin, sum faia thawh te pawh an awm. Chubakah mi tlawmngaite sum thawh tlingkhawmna CM Relief Fund aṭang pawhin July 2 khân District Hospital hrang hranga dah tur TrueNAT khawl lei na'n cheng nuai 201.15 hman a ni bawk.”  

Finance department thupeka Health department-in Covid-19 hri dona sum a hman dan endik tura tih a nih hma pawh khan hrui tel lova inbiakpawhna (wireless set) man to lutuka lei ni a sawi hian titi a siam viau tawh a. Chief Controller of Accounts hnuaia special audit-in an hmuh dan hi mipui-in an lo ngaihven viau tawh reng a, auditor te’n an hmuhchhuah tak chu i lo ngaithla teh ang -

“Sorkar laipuiin a phalsak angin Director of AYUSH chuan Ministry aṭanga a dawn chêng nuai 100 chu hripui do na'n hman a remti a, June ni 25 thleng khân hmanraw chi hrang hrang leh senso dang pariat atan chêng nuai 74.72 a sêng tawh a. Heng zingah hian chêng nuai 12.23 hman ralna, Wireless WT Set leina chu Special Audit hian a ngaimawh hle. 

“June ni 3 khân health department chuan AYUSH hnenah hian Covid-19 hri kai leh kai lo endikna hmun a hman tur Radio Wireless System lei na'n chêng nuai 12.22 hu restricted tender chhuah phalna a pe a, hemi bawhzui hian June ni 10 khân Purchase Committee, Mizoram State AYUSH Society chuan Ramhlun Venglai a awm, BL Wireless Solution chu a mamawh ang nei awmchhun a nih angin a thlang fel a. Mahse, Committee meeting minute-ah hian eng vangin nge hmanhmawh thlak taka Wireless Set mamawh a nih leh eng ang takin nge awmze nei taka hripui do nana hman a nih dân tur tarlan a ni lo, tiin Special Audit chuan a ziak.

“Sorkar-in meeting minute a pawm hmain Department chuan June 16 khân supply order a pe chhuak ta a. A thil lei tur man zât ve (advance payment) pek lawk a nih thu cash book-a tàrlan a ni bawk. Hemi chungchangah hian Special Audit chuan zawhna pathum a siam a. Engvangin nge Purchase Committee Committee meeting minute sorkarin a pawm hma in supply order pek chhuah a nih, a ti a. Check post-a hman tur ti a Purchase Committee-in lei a rel angin radio wireless set dahna tur check post list pe turin a hriattir. 

“Mizoram sorkar hnuai-ah Mizoram Police Radio Organisation (MPRO) changtlung tak, khawl khawih thiam leh khawl duhthusam a awm lâia chêng nuai 12.23 senga wireless set lei a ngaih chhan chu Special Audit Team hian a hriatthiam loh thu a tarlang a.  MPRO hi Election Commission of India (ECI) pawhin inthlan lâia chhawr tlâka a ngaih lâiin hripui do na’na mipui sum tam tak wireless set hranpa lei na'na sèn a nih chhan hi sawifiah turin a hriattir a ni,” tiin TFD chuan a ziak a ni. 

Ni e. Tun ang hun, mitinin mobile phone kan hum deuh vek tawh a, ṭawngka kher lo, WhatsApp leh SMS hmang pawha thil kan inhrilh zung zung theih hun tawh a, hmanhmawh lutuk tak mai a hrui tello inbiakna hmanrua man to taka an han lei ngawt mai hi chu a pawisa hmanna hriat (hriat loh) thlak ngawt mai. Mizoram sorkar hnathawk tam tak hian bungraw lei hlawkzia hi an hre dawklak tawh a, chhiatna lo thleng emaw hri leng ang chi emaw pawh hi mahni hlawkna atana hmang thiam hi kan khawi nual a, an tenawmin an zahpuiawm ngawt mai.

Khuarel/ mihring siamchawp chhiatna ang chi - lirnghing, ruahsur nasa avanga leimin leh tuilian, ṭampui mitthi, kangmei, hripui leng leh indonate a lo thlen hian hmanhmawh leh rikrum thil a mipui mamawh lamkhawm a ngai ṭhin a. Chhiatna lo thleng tuartute chhawmdawlna leh enkawlna atan hnawhsarum taka ruahmanna siam a thil lakkhawm a ṭul ṭhin. Chumi denchhena sum lo siam chu a awm theih a, mi manganna leh chhiat tawh hlawkpui thiam riau hi an awm thei a nih dawn awm hi maw. 

Hun harsa leh manganthlak hi chhiat tawk leh vanduaite tana a thlawna inpe tam tak lo lan chhuah hun a ni ṭhin a. Mizo nunah phei chuan a ni lehzual emaw tihtur a ni. Tun ṭum hripui lengah pawh hian mi tam tak, a ṭhen chu thingtlang lama rethei leh pachhe zawkte lo pen chhuakin an thlai thar ang angte an rawn chhuahpuiin khawpui lama chhuanchham thei mai dinhmuna awmte hnenah a thlawnin an rawn hlan a. Ṭhenkhat chu damlo enkawl leh hripui do kawnga thiamna neite an ni a, hlawh phut hauh lovin ṭanpui ngaite ṭanpui turin an rawn inpe bawk a. 

Khaw tina mi tlawmngaite pawh hri dova, a darh zel tur venga mipui hima atana thawk turin an rawn penchhuak a, ramri-ah leh ramhnuai-ah ruahpui vanawn leh thosi karah Mizoram leh mipuite him na’n tha an thawh a ni. An nupui fanaute, an nu leh pa tar tawh takte kalsanin chutiang chuan ram leh hnam tan an inpe a. An che vel hi a hmuhnawmin an thawm hi a ngaihnawm a sin. 

Chutiang a nih lai chuan thu­neihna neitu, hlawh ṭha tak nei, mipui rawngbawltute hian sorkarin hlawh leh a behbawm ṭha eltiang a pekte duhtawk lovin an pisa dawhkan aṭanga sum siamin he hripui leng hi an mimal leh chhungkaw hlawkna atan an hmang ṭangkai ta mai em ni? Mipui manganna leh tawrhna hi hamhaina remchang takah an hmang ngam ang maw? Mirethei leh thingtlang loneimite’n khawpuia an unau (sorkar official kan sawite tiamin)te tana an neih chhun tak meuh min hlui phal em em lai hian heti zawng hian ṭhenkhat an lo che duh a maw? Rapthlak tak a ni. 

Engpawh nise, inchhan fel a insawifiahna hun pek an ni dawn a. Chutianga remchanna siamsak an nih hnu a, mipui sum, hripui dona atana hman tura sorkar laipui, NEC leh Mizoram sorkarin a ruahmante hi dik lo taka hmang a, mahni hamṭhatna atana lo sawkhek an awm a nih phawt chuan an chungah danin ro a rel ngei tur a ni ang a. A titu leh mawhphurtute chu hrem lohvin an chhuak ngai tur a ni lovang.