Guest writer
HC Vanlalruata
LIRTHEI CHESUAL
Mizorama lirthei chetsualna lo tam ta telh telh mai leh lirthei chetsualna avanga nunna chân an tam chho zel chu ngaihmawhawm an tih thu kar kalta Thawhlehni-a State Level Road Safety Council ṭhutkhawmnaah sawilan a ni tih chanchinbu-ah kan chhiar awm e. Transport Minister kaihhruai State Level Road Safety Council hian fimkhur leh him zawka motor khalh inzirtir uar deuh deuh a ṭul an tih thu an tarlang bawk a ni. He inhmuhkhawmnaa an sawi dan chuan nikum chhung khan Mizoramah lirthei chetsualna vawi 132 a thleng a, he’ng lirthei chetsualnaah hian mi 234 an thi a, mi 103 in hliam an tuar nia chhinchhiah a ni. Lirthei chetsual avang hian kumtin khawvelah mi nuai 13 an thi ziah ang a ni a, India ramah pawh kum khata mi nuai 1.38 thi ziah anga chhut a ni.
Khati khawpa kawng chhia leh lirthei kan neih chhun pawh brake fail awlsam em em a nih lai tunhma deuh khan lirthei chesual hi a tam ngai lem lo hle niin rual-u-te’n an sawi ṭhin a. Kawngpui zia-awm hnu deuhvah pawh lirthei tlan chak deuh mahse tunhnai ang em em hi chuan chetsualna a thleng zing ngai lova, chuvangin tunhnaia lirthei chetsual tam ta em em hi a chhan chiang taka zawn chhuaha a tihtlem dan bengsika kan ngaihtuah a ṭul ta a ni.
Hetiang lama a taka tawn hriat nei tak pakhat nena kan sawi dunnaah chuan tunlai hian Mizoram, a bikin Aizawla lirthei khalhtu tam ber hian mawhphurhna nei hauh lovin lirthei an khalh a, chu chuan chetsualna a tipung niin a ngaihdan a sawi a. A dik thui viauvin ka ring. Mahni thawh chhuah ngei maia lirthei lei chuan a dimin, a enkawl ngunin a khalh pawh a fimkhur ngei chuan a rinawm a. Pawngpaw khalh pawp pawp, chak taka khalh chiam chiama a ri rin theihna vuah belh ho, a bikin lirthei ke pahnih nei chi khalhtute hi a tam ber chu anmahni thawhchhuaha lei ni lo; an nu leh pate lei sak, a tui (fuel) pawh nu leh pa thun sak an ni tlang pui a ni awm e. Chutiang chu an nih avangin an lirthei chungah pawh mawhphurhna neiin an inhre lova, chesual mahse an nu leh pate’n chawi tur ang ang an chawi mai dawna hriatna leh an lirthei chetsualnaa chhia pawh an siam sak leh vek mai dawna hriatna chuan fimkhurna chhete pawh a neih tir lo a ni awm e. Chutiang chu an tam niin a hrechiang intite chuan an sawi. Taxi leh Maxicab khalhtu thenkhat pawh hi a neitu an nih loh avanga dimlo taka khalh leh chetsual-pui an tam awm e.
Hei bakah hian lirthei khalh zirna hmun (Driving School) tha pangngai tak tak a awm laiin ṭhenkhat chu a taka khalh thiam tura inzirtirna awm lo, a zirtirna man an dawn kima duhtawk mai an awm ṭhin niin an sawi a. Hetiang Driving School enkawltute hi driving license pe theitu Transport department official-te nena inzawmna nei nia sawi a awm bawk. Hman deuhva Aizawl khawpui hulum lai Treasury square-a lirthei dang su chiam a, mihring pawh pali vel lai sutu kha Driving School pakhat aṭanga zir chhuak niin chanchinbute’n an ziak a. Hetiang lirthei khalh zirna sikul hian kut tling lova sum lak, corruption rim a nam rum rum lemlo a nih pawhin mi dik tak-te ngampa taka han telna tur chi chu a ni kherlo mai thei. Kut tling lova thiltih dangte ang thova midangte tawrhna leh thihna hial thlen thei thil a ni.
Hei hi kan dinhmun chu a ni a. A pawimawh hmasa chu khauh taka dan kenkawh a ni. Boruak tichhetu (pollution) ngaimawha lirthei lei thar hlim hlak thlenga a meikhu tihchhuah man chawia kan endik tir lai hian bengchheng (noise pollution) lamah chuan dan kan kengkawh khauh tawklo niin a lang. Lirthei ke pahnih hmanga chak lutuk leh bengchheng lutuka tlan an la tam em em a, man a hrem an la awm manglo thung. Khauh tak tak ila chuan hetiang a ti bengchheng belhtu hmanrua hi tuma’n an zuar ngam tur a ni lovang. Kumthar zan halpuah hal bengchhen aia ngaimawh tur chi a ni.
Ka ṭhianpa pakhat chuan a fapa, driving license pawh nei rengin lirthei a khalh chhuah changa a driving license a ken ngai loh thu min hrilh a. A sawi dan chuan tuma’n (traffic police tihna) a ken leh ken loh an endik ngailoh avangin ken ṭangkaina a hre lova a keng ngailo a ni awm e. Dan hi thilṭha a awm theihna atana siam a ni a, mi hremna ngawr ngawr tura siam a ni lo. Mahse, kenkawh a nih loh chuan dan pawisaklohna a hring ṭhin. Dan an siam a nih chuan a kengkawh tur dik takin an kengkawh tur a ni. Lirthei chetsualna avanga nunna hlu tak kan chan zozai hi a rapthlak lutuk a; lirthei chetsualna kan tibo thei kherlo a nih pawhin nasa taka tihniam tura tanlak a tul a; a mawhphurtu an chet nghal a ngai a ni. Chutih rualin inchhungkhur aṭanga bul tan ngai nghal hi kan ngaihthah a thiang hauh lovang. Kan fate kan duat luat avang hian anmahni leh midangte nunna dinhmun hlauhawmah kan dah reng a ni tih i hria ang u.
Thuchah ang rengin han sawi ve ta ila - Hawihhawm tak leh midang (lirthei khalh ve dang leh ke-a kalte) harsatna siam saklo thei ang ber hian lirthei hi khalh ta ila, traffic rules leh MV Act a tihtur ziahte zawmin tihloh turte hi chu kan tilo mai awm e. Mi nunna, himna leh hlimna kan kutah a awm tih hre reng chungin lirthei i khalh teh ang u.