Guest writer
HC Vanlalruata
MIZO ZE THALO
Tunlai chu kan kohhran hruaitu hlui leh Mizo zinga hriat hlawh tak takte’n moral reform an sawi uar hle a. Pu Laldenga’n chief minister a nih laia khawtlang nun siamthat (social reform) a tuipui nen khan a inang hle chungin an sawi dan erawh chu a inang vak lova. Engpawh nise, Mizote hian kan ze thalote hi kan inhriata kan siam that chuan kan rilru lam siamṭha-in chu chuan khawtlang siamṭhatna a thlen ngei ang tih a rinawm a ni.
Hmana kan larsap Pu A.R. Kohli-a’n zirtirtu ho a hauh ṭum a, “Engkim, kohhran, khawtlang leh politics thlengin in inrawlh a; in hna ber zirtir hna chu in hlamchhiah thung si. Zirtirtu ni lovin mi bumhmang in ni (You are Cheaters not Teachers) a tih kha kan la na fu hlawm mai thei a. Mahse thudik kha ang reng tak a ni. Kohhran, pawl leh mimalah pawh mahni hna thawk ṭhalo chu sawiloh, thawk mang si lova mahni hna leh thiltum kalha chet ching kan la ni hi a pawi khawp mai. Sorkara nihna pawimawh tak chelh chung si a hun puma kohhran rawngbawltu emaw in ti tlat te hi kan tam fu mai thei.
I han ngaihtuah chiang ang u hmiang - kan rama pawl huapzo leh lian ber YMA pawh hi hruaitute’n an zir loh vang ni maw - ṭanpui ngaite ṭanpui tih thupui nei ni siin a chang chuan mi tithlabartu leh mite tana a tihkhai an nih chang a tam ta mai. Hei hi a chhan ni bera lang chu eng dang ni lovin pawl din chhan leh a thuthlung aia hruaitute’n mahni ngaih pawimawh leh ngaimawh zawng an um luat vang te, lar duh vangte, thuneihna um leh chu thuneihna chang tura an hmathlir kawnga an kal nat luat vang a ni. Hei hi Mizo hnahthlak insuihkhawmna leh inlungrualna ngaihtuah tura ngaih ni siin Mizo hnam hrang hrangte inchemhar theihna tur zawnga thil tih a chin leh zauh thinah pawh hian a lang awm e.
Kohhran hi misualte ṭawngṭai sak a, kohhran chhung leh BiakIna misualte ti tlangnela hnuk hnaia Chhandamna thu hrilh tura ngaih an ni a. Mizorama kan kohhran tam ber thurin-ah hi chuan Isua Krista thihna leh thawh lehna avanga chhandam, hremna lam ni lo khawngaihna avanga chhandamna hi an la vawng hle. Mahse, chumi kalh zawng chuan kan kohhrante hi a takin an kal ta fo mai. Zu in chingte leh ruih chingte hial pawh ṭawngṭai saka kohhran hne hnai tura tih lam aiin hrem an nih theihna atana zu khapna dan khauh tak siam turin sorkar an nawr ta chiam hlawm a. Chu dan chu siam a ni ta ngei a, kum 17 lai hman a ni ta a. Sorkarin a tha tawh lova hria a hlih a tum pawhin kohhran mi, zu in leh zuarte na taka hrem theihna dan chu kengkawh zui zel turin an nawr ta a; an tawngtai a, khawvel pawl dangte ang mai-in poster te hial an tar ta a ni. Kan kohhran hruaitute hian misual an tih zu inte leh zuarte hi sorkarin man khawm vekin taninah dah sela chutah chuan Pathian thu zu hrilh ila a awlsam phian ang, an ti a nih loh chuan an sukthlek dan hi an ennawn a ngai a ni. Khawngaihnaa chhandam thuthlung vuantute’n chhandam ngai nia an hriatte khawngaihna tel hauh lova dan hmanga hrem an nih theihna tura khawvel sorkar an nawr chiam fo hi chu inenlet ngai thil a ni hrim hrim.
Mizote hi kan pun khawm hian kan buaithlak fo bawk. Hei hi erawh chu hnamdang pawhin an buaipui tho mai; a chhan chu mipui pungkhawm sukthlek (mob psychology) hi chu a buaithlak khawp a, dan siam pawlte pawhin mipui pungkhawm thununna atan hian dan an siam nual reng a ni. Chuti chung chung chuan hnam changkanna kawng kan pan dawn chuan hnam changkangte chezia kan entawn a dik ang. Kangmei a chhuak a, mipui pungkhawm hawkdak lutukin kangṭhelh motor kal tlang theilo khawpin kan lirthei leh keimahni kan inchhawp hnawk duh a. Khawtlang hruaitu leh sorkar thuneitute lahin traffic thunun hmasak chu an mangnghilh fo. Thinrim thiamlo, tute-emaw pawikhawih vanga pungkhawma chet chiam ching leh Police pawh thil chhui hleitheilova chhaih buai ching kan nite hi sim ngai hmasa a ni.
Kohhran leh pawl chauh a ni lo, mimal kan nihnaah pawh insiam ṭhat ngai kan ngah. Lan sarh chak ngawl kan vei nasa lutuk hian hmuhsitawmah min siam fo. Television leh media hrim hrima lan’ chak hnam angin kan khawsa a. Damlo na viau tawh leh hniam tawh tak pawh rem leh rem lova an hmel hmuh hram tum kan nihna pawh hi ngaihtuah chian’ ngai tling pha a ni. Engemaw thiltih khawm leh mi punkhawmna a nih tawh phawta thu sei deuh deuh leh rei fe fe sawi ching, nunphunga hawihhawm mang si lova, mi an tam deuhva a pungthlu ber nih kan tum reng mai pawh hi sim ngai tak a ni. Hnam changkang kan tih te inhmuhkhawmnaah hian ka tel ve zeuh zeuh tawh a, thil ṭullo an sawi ve duah ngai lova. A ṭul tawpah lo chuan engmah an sawi ngailo a ni zawk e.
Kan hnam a lo changkanna tur leh a zahawmna tur chuan inzirna tur chu kan ngah khawp mai a. A pawimawh hmasa ber chu kan tihtur tih mai hi a ni a; lar leh lansarh duh vanga pawl, kohhran leh mimal nihnaa kan tih loh tur tihloh theih hi a ni leh mai awm e. Kan pawm emaw pawmlo emaw; hei hi kan rilru siamṭhatna leh kan khawtlang nun siamṭhatna bul chu a ni.