Guest writer
HC Vanlalruata
KAN NIHNA A LANG
Sorkar hnathawk aikal lâk tihtawp vek chungchangah hian, CM Pu Lalduhoma kaihhruai ZPM sorkar hi thu delhkilh awm hauh lova thlawp tùr niin ka hre ve tlat mai. A chhan chu sorkar hnathawkte enkawlna atana Kumpinu-in India ram a awpbeh lai leh India ram a zalen hnu a dan siam awm tawh zawng zawngah sorkar hnathawkin aikal (substitute/proxy) an lâk phal theihna rêng rêng hi a awm lova. Dan ang chuan aikal lak hi thil thiang lo leh aikal lâk chu dan bawhchhiatna a nih avangin sawi mawi chawp leh inthiam chawp theihna tùr engmah dan hnuai-ah a inhawng lo a ni tawp mai.
Kan sorkar thar, ZPM sorkar hi December ni 8 khan Aizawla larsap pisa leh chenna in inkawp (Raj Bhavan)-ah larsap Dr. Hari Babu Kambhampati chuan thutiamtirin a lalut a. Hemi zawh hian kan CM thar Pu Lalduhoma chuan chanchinbumite hnenah a sorkarin a ngaih pawimawh zual turte leh an sorkar an tirh aṭanga ni 100 chhunga tihtùra an ruahmante a puang a. Chu’ng zingah chuan sorkar hnathawk aikal tihtawp hi a tel a ni.
Aikal lâk tihtawp hi thil namên a ni lo tih chu kan sorkar inrelbawlna lem leh naupang inkhualtelem ang mai a kan kal rei tawhzia hre chiang apiangin an man thiam awm e. A takin thil an han ti dawn ta a ni a. Aikal la zat leh an lak chhante department 37 hotute’n an lakkhawm, Department of Personnel & Administration Reforms (DP&AR)-a an thehluhah chuan sorkar hnathawk aikal la hi mi 3,365 an awm a ni. Mizoram sorkar hnuaia hnathawk hi mi 50,000 vel turah dah ta ila, za zela 10 ṭhelhin aikal an la tihna a nih chu.
Mi 3,365-te’n aikal an lak chhan an sawifiah dan tlângpui chu hetiang hi a ni:- Hrisel lohna chhuanlam mi 2,070, chhungkaw harsatna chhuanlam mi 703, mimal harsatna chhuanlam mi 350, a chhan sawi lo (hriat loh) mi 90, thuneitute'n an phalsak leh tihtir ni a insawi mi 35, zirna sang zawk zir zawm duh vang mi 43, chhan dang vang mi 74 te an ni. Hetia han en mai hi chuan a tluang tlam ang reng fu mai a. Hetianga zir chiangtu, Aizawla chanchinbu chhuak (thil chhui chet peih tak) The Frontier Despatch chuan a chip zui chhunzawm a.
TFD ziah dan chuan aikal lak chhana chhuanlam tam ber, hrisel lohna dawtah chhungkaw harsatna chhuanlam an ni a. Za têl zet chu mimal harsatna chhuanlam an ni bawk. Aikal chhawr zawng zawng zinga 971 (29%) te chuan an chhungkhat hnaivai an ai an kaltir, tiin a ziak a. Ringlomi ti a kan sawi India ram phai vai hovin mak an tih êm êm chu mitthi tawh 9 zetin aikal an lo la char char mai hi a ni a. A zahthlâk viau na a, thudik a nih miau avangin zah tawrh lamah kan tuang kan tihchhah mai a ngai a nih hi.
Mitthi 9 aikalte hi General Administration Department (GAD) hnuaia Shillong Mizoram House-a thawk, kum 2019 leh 2021-a thi te aikal leh Sericulture Department hnuaia mi pasarih thi tawh te aikal an ni a. Shillong Mizoram House-a mitthi tawhte aikal pahnihte chu an chhungte an ni lo ve ve a. Sericulture department hnuaia mitthi tawh aikal 7 zinga 6 te chu an chhung – nupui, unaupa (3), makpa, fapa – te an ni. GAD hnuai a Shillong Mizoram House-a thawk mi pakhat chu kum 2021 khan a bang a, aikal atan mi pahnih lak an ni a, an chhung khat laina lo hlir an ni thung. Department 2 hotute hian hnathawkte an thih hian sorkarah an hriattir lo niin a lang bawk a. Kan chhangchhe viau a, dan leh hrai pawisak lohna a lian khawp mai.
Health & Family Welfare leh School Education Department hnuaiah Pastor nupui aikal la pathum ve ve (a vaiin 6) an awm a. Mizoramah Kohhran lian – Presbyterian, Baptist, UPC NEI, leh UPC Mizoram te’n an Pastor te nupuite hna thawh an remti lo a, chutiang avânga a taka hna thawk lova aikal la ta niin an lang. Hei bâkah hian sorkar hnathawh theih hun chhung chu Mizoramah a tlangpuiin kum 60 ni mah se, an inziah dana kum 60 la tling lo, a tak taka kum 60 pél daih tawh leh hnathawk hlei thei tawh lo mi 32-in aikal an chhawr tih DP&AR a report lùt aṭang hian a lang a. Rilru lama harsatna nei ni-a insawi 80 an awm a. Tualchhung ṭawng thiam loh chhuanlama aikal la 75 an awm bawk.
‘Hna thiam loh’ chhuanlama aikal la 42 an awm bawk a. Hna atana latute'n induhsakna uchuak hmanga an lak an nih ngei a rinawm a. Hna an luh tirha thawk thiam ve sawih sawih si, an kaisan hnu a, thiam ta lo pawh an awm nual a nih hmel. Certificate ropui ang reng tak nei, mahse, a taka hnathawh thiam lo leh chhawr tlâk ta lo pawh an ni mai thei bawk. Zir chian erawh chu a ngai ang chu. Sorkar hna thawk tura an lak lai a induhsakna uchuak vanga lak ni thei a ngaih dang an la awm cheu a. Chu'ng zinga aikal late chu zu ngawl vei 19 leh ruihhlo ngai 20 an nih avanga hnathawk thei lo an ni a. Sorkarin a dahna khua a in luah tur awm loh avanga aikal la 17 an awm a. In an sak laklawh vang liau liau a aikal la ta mai ni a insawi 11 an awm an bawk.
Hei bâkah hian an chenna in/khua/veng atanga an hnathawhna hmun panna kawng chhiat avanga aikal la ni insawi mi 5 an awm a. Mi dang harsa zawk inhlawh tir na'na aikal la ni-a insawi 4 an awm a. Thau lutuk avanga aikal la ni a insawi mi 3 an awm bawk. Pathian rawngbawl (evangelism) duh avanga aikal late, sakhaw thil avang ti-a sawi zau belh lo te, auto-rickshaw khalh avang te, a thawhna khua a zurui chhaih buai ṭhintu hlauh avang te, ram pawna chen avang te, Aizawla hnathawka a awm avang te, leh hna dang zawn avanga aikal la pakhat ṭheuh an awm bawk a ni.
Tunhma chuan Mizote hi dikna duh leh huaisen, khawchhunga harsa zual, a bikin hrisel lohna avanga ṭanpui ngaite khaichhuak ṭhin kan ni a. ‘Mizo Tlawmngaihna’ ti a kan sawi ṭhin pawh hi mahni channa thlen chunga midang tâna inhlanna/inpêkna (selfless sacrifice) tiin hnam dang hian min hrilhfiahsak ṭhin. Tunah chuan chu chu nasa taka bosalin kan hnam nun ziarâng ṭha leh zahawm tak chu kan kalsan ta telh telh a. ‘Zonunmawi tlawmngaihna’ ti a kan sawi ṭhin kan hnam ze ṭha (cultural value) chu sum ngainatna avânga engmah pawisak neih lohna-in a luahlan ta a ni.
Pastor nupui 6 lai-in an awmna kohhranin hna thawh an phalsak loh avanga aikal an lak dante, Pathian rawngbawl an duh avanga aikal la an awm avangte hian kan sakhaw vawn tharin kan thinlung a hmin tawk loh avanga milema kan insiam nasat dan hi a chiang hle mai. Hei hi Kirstianna a ṭhat loh vang ni lovin kan nunpui loh vang leh a zirtirna kan zawm dan a pawnlawi em vang chauh a ni. Kristian sakhua chauh a ni lo, khawvela sakhaw dang zawng zawng hi khawvela kan awm chhunga mihring dangte nena kan chenhona kawnga thil tha min zirtir vek a ni a. Mi rinawm lo leh hlawkna tur a nih avanga mi hriat lohva dan bawhchhiat hreh hauh lote hi pawn lam lang thei-ah inti sakhawmi viau mah se, sakhawmi lem mai pawh ni lo, milem a ni tawp mai.
A kum ka chiang ta chiah lo na a, kum 1999-2000 bawr vel chu a nih ka ring. Press Trust of India a ka ngheh hnu lawk a ni. Mizorama Setana betute an inthawi dan leh Kristian biak-in an tihbawrhban dan ka ziah kha Deccan Herald-in a ziaktu hming langin an lo chhuah a. India chhimlam khawpui lian pakhata Mizo Welfare pawl hruaitu mithianghlim rual khan an lo haw hle mai a, thuchhuah hial an siam a. Ka chhâng duh lem lo. Mahse, Facebook-a blog lar tak mi(sual).com a mimal taka min beih zui tâk chiamah khan kan nihna diktak thup tuma, a ṭha lai chauh intârlan tum hnam kan lo ni tih ziak lo thei lovin min nawr ta a ni.
Kan nihna dik tak lanchhuahtir ngam lova, Isua Krista’n ‘thlan pal hnawih var’ a tih ang mai a inthup ngar ngar tum hnam kan nihna hi ‘Aikal’ lâk chungchâng hian min rawn phawrh mualpho ta a. A tak taka kan sakhua Kristianna kan lâk lâpzia leh mi-in min hriatsak dawn lo ni a kan hriat chuan kan kohhran rawngbawltute thlengin ‘Christian values’ mausam kan pawisak lohzia hi sorkar hmalâkna hian a rawn phawrh mualpho ta mêk a ni. Chuvangin tun, kum 100 chuang Kristiana kan inchhal hnu a kan mamawh ber chu kan chhùngril nun leh khawtlang nun siamṭhat (moral reformation) hi a ni. Kan dik loh miau chuan kan phu tawk sorkar bak kan nei thei ngai hek lovang tih i hria ang u.