Guest writer
HC Vanlalruata
MIPUI NEK CHEP
Zirtawpni (February ni 13, 2015) tuka East Lungdar khua (Serchhip District)-a an information centre
aṭanga an thupuan chuan min barakhaih hle mai. East Lungdar khaw mi, thingtuah atana thing late’n Forest department-a chhiah chawi tur tih a ni. Ka’n zawt kual vel a, Lungdar paho chuan sorkarin ti tura a tuk avangin an chawi tur ve rengah an ngai mai a, mahse na an tih thu min hrilh nasa hle. An khaw pa pakhat Pu Thanga chuan, “Kan vahchap, kan hal mai tur leh chumi ruala kang ral vek tur tho aṭanga thingtang ro kan fawm kan phurh hawn pawh min chawi tir vek tho,” tiin min hrilh. A sawi dan chuan an in bul thingkhawna an thingfak chhek chu Environment and Forest department hnathawkte’n en sakin Rs 150 an chawi tir ngawt mai a ni.
Sorkarin chhiah a lak a ngai tih hi kan pawm a; a ṭhenah chuan chhiah lak zat tihpun pawh a awm chin a awm tih pawh kan pawm. Mahse, mipui nekchep lutuk leh dan kalha chhiah lak leh mipui mimir tana phurrit thlen lutuk thei zawnga chhiah lak erawh hi chu a hminga sorkar ni ve lem (government worth the name) tan chuan a zialo lam a ni. Dik tak chuan kei ngei pawh hian sorkar aṭanga kan tui leina rate hi a hniam ka ti a, sorkarin tihpun a ṭul a tih pawhin awm ka tihpui viau. Mahse, vawi leh khata tihpun vak chuan mipui a nghawng na thin a, tlem te te a tihpun kum tin emaw chu mipui pawhin na an ti nep ngei ang tih a rinawm a. Mipui siam sorkar chuan mipui rilru leh duhdan (sentiment) chu a ngaichangin a ngai pawimawh fo tur a ni a; lalna leh thuneihna chelhtu nih vang ngawta duh ang anga an rawngbawl sak mipuite laka an sapatal chu a dik hauh lovang a. Mipui sukthlek chu an ngai pawimawh ngei ngei zawk tur a ni ang.
Tunhma aṭang tawh khan Mizote hian tribal kan nih vang leh kan nunphung kumkhua a nih avangin thing tuah lak ilo kawngah hian kalphung nghet tak kan nei thin a. Lal lal lai aṭang tawh khan khaw bula ramngaw humhalh dan fel tak a lo awm tawh thin a. Chu chu British sorkar awp hnuaiah pawh khan chhunzawm a ni a. India zalen hnu-ah pawh chhunzawm zelin khaw hrang hrang leh veng tina Village Council te’n an kengkawh a. Khaw/veng bulah, anmahni tawngkam takin ‘Rizap’ (reserve) an nei thin a. Chu chu chaklakna rizap (supply reserve) tih te Khaw himna rizap (safety reseve) ti te-in an vuah thin. Kan naupan lai ti ve khanglang ila, Aizawl Venghnuai a kan awm lai pawhin Mauhak kan tih mai chaklakna reserve ramah thing lukham tur kan put thin bakah mautuai, rawtuai te khawrhin thing rote kan fawm thin a. Kha reserve kha khaw himna a ni nghal bawk. A chhan chu khaw bula ramngaw kha tha taka enkawl a nih avangin khua kha kangmei lakah a veng thei a ni.
Tihdan phunga kan neih vang mai ni tawh lovin tunah chuan dan hmanga kalpui a ni a. ‘The Scheduled Tribes and Other Traditional Forest Dwellers (Recognition of Forest Rights) Act, 2006’ ah chuan chiang takin ziahlan a ni a. Parliament-in dan a siamah hian (a kimchang chu tun tumah kan tarlang seng lovanga) section 3 (1) (c) ah chuan “right of ownership, access to collect, use and dispose of minor forest produce which has been traditionally collected within or outside village boundaries;” tih a ni a. Mizo tawng chuan hnamin tihdan phunga a lo neih tawh angin an khaw ram chin emaw a pawnah emaw ramngaw chhunga thil awmte chu fawma hmanga tiral thei turin neitu nihna leh chanvo an nei a ni tihna a ni awm e. He dan hi Jammu & Kashmir tih lohvah chuan India ram puma hman tura tih leh hman mek a ni.
Hetah hian thing tuah tur fawm aṭanga chhiah lak chu a diklohzia kan hre ngei ang. Mizote hi Scheduled Tribe kan ni a, ramngaw kara cheng hnam (Forest Dwellers) an tih ang hi kan ni bawk. Chuti chunga kan sorkarin kan ramngaw aṭanga thing tang ro mai mai kan fawm aṭanga chhiah a la hi zawng a diklo lulai deuh a ni. Chhiah kan lak dan hrim hrim hi sawisel tur a tam a, kan sawi seng kher lovang. Chuti chung chuan a langsar zual lo tarlang hram i la - Kan ram hruaitute’n car man to ber ber kum 4 bak kawl tlaka an ngaih loh laia anmahni nilo midang lirthei lei tharte kum 15 atana chhiah an chawi luih tir hi thil awm anglo tak a ni. Lirthei sawi takah chuan company siamthar hlim pawh chhiah it vanga a meikhu chhuah dan endika chhiah chawi tir an ni hi hnamdang zinga tih chu nise an che na khawp ang. Kum 5 hnu-a endikte chu ni sela chuan a pawm theih mahna.
A thurimin chhiah reng reng hi mirethei phur ti ritlo tur zawnga khawn hram hram a ni thin a, mihausate laka chhiah la a chumi tlingkhawma miretheite khaichhuahna tur leh hmasawnna hna thawh hi kalphung tlanglawn chu a ni a. Thingtlang miretheite nitin mamawh ngawih ngawih aṭanga chhiah lak hi zawng Democracy sorkar tihtur a ni lovang. Hetianga ramngaw humhalh chhuanlama thil kan tih dawn chuan thingtlang mite hi eirawngbawlna gas connection a thlawna kan pe veklo a nih pawhin hnianghnar taka gas an neih theihna atan ruahmanna siam hi sorkar mawh tur a ni ang.
Tun dinhmunah hi chuan a theilo tih kan hre chiang chungin a lo ti thei a nih palh hlauh pawhin danin a humhalh tribal te chanvo pekna dan bawhchhetu sorkar hi chuan court-a khin a dawl hauhvin a rinawm loh.