SORKAR KALPHUNG

Mi fate’n ‘minimum government, maximum governance’ an tih mek tawh lai-in Mizoram sorkar hi thil chikmite chuan a lian êm êm satliah lova, a piangsual tih in hmu thiam ngei ang. A piansualna chhan chu a chung lam/a lu lam a lawkin a lian bur a; a tungdingtu leh kaltira hnathawhtir theitu (kut leh ke) a chik rut mai thung a ni. A piansual avang hian a kal bu tloh tloh mai réng a, a pian nalh lohzia chu vaihlui tui lo zawk ip ang mai leh kawngpui a a kal pawha kawng sira pén tum ang renga kal hi a ang ber a ni.

Mizote hi fiamthu duh tak mai kan nihzia hi ram pum huapa harsatna kan neih châng hian a lang ṭhin a. Chutiang bawkin eng thupui emaw kan buaipui hian a lo lang ṭhin. Tuna sorkarin aikal a tihtawp dawn tâkah pawh hian, “Aikal an han bâng chu Power department-ah hnathawktu dik takin an hna an zawm lo thei tawh si lova, electric bana lawm thei pawh an awm mumal tawh lo,” ti a fiamthu lo thawh pawh kan hriat leh tawh hi. Mahse, he fiamthu hian awmzia a nei thuk khawp mai.

Mizoram Public Service Commission (MPSC) chuan Mizoram Civil Services (Combined Competitive) Preliminary Examinations, 2024 chu kar hmasa khan buatsaihin ekzam tak tak a buatsaih leh dawn a. Hemi atan hian preliminary examination kaltlang mi 346 an awm a, mi 34 lâk an ni dawn. Tunhma khân hna ruak a awm ni a sorkarin a hriat hun apiangah tam deuh deuh an la nghek mai ṭhin a, chu pawh MPSC awm hma kha a nih avangin hna lian chin deuh chu chief secretary kaihhruai DPC khan an la mai ṭhin a nih kha.

Khatianga an tih khan lehkhathiam leh sorkar tana ṭangkai tak tak tùr ni lem lo, hna ruak awmzât ni a chhuttute’n an chhut anga vawi khata lak nghek nghek mai kha an ching a. Khatih hun lai a service pakhat atana lâkte kha a rualin an pension leh dual a, harsatna a awm phah bawk. Chu chu tidanglamin tunah hian kum tinin MPSC hian civil services combined examination hi an buatsaih ta a. A hma ai chuan a ṭha zawk a, chutih rualin sorkar officer lian hna thawk tùr kan lâk kumtin ai hian mipui-in mamawh dang kan nei nasa zawk em tih hi uluk taka ngaihtuah a ngai tawh a ni.

A bik takin ‘state premier service’ ti a sawi ṭhin, MCS leh MPS kumtina kan lâk hian AGMUT cadre a IAS leh IPS a kaisâng thei kan ngah phah ngei mai a. Chutih rual chuan UPSC competitive examination a (direct-a) tling thei kan neih lohna a rei tawh hle a, Manipur tlangmi, a bikin Zofate an tlin theih reng lai a kan tling thei lo pawh hi ngaihtuah chian chu a ngai tawh a ni. Helai ringawt pawh hi thui tak ziah tur a awm na-in kan sawi zui lovang.

Tuna kan sorkar a senior officer kan tih chin, Secretary rual chin ringawt pawh hi bih chian tham a ni. Secretary hi 31 rual kan nei mêk a. An zinga 18 hi sorkar inrelbawlna a a khaitu ber atana India ramin a dah san ber IAS officer an ni a. IPS hi kan kawl tam viau na a, secretary an awm ve lo. Indian Forest Service (IFS) hi All India Service (AIS) an ni a, tun hma a Forest department hot ulu ber PCCF-in Forest Secretary an chelh ṭhin kha tunah hian chelh lovin IAS-in a chelh ta a, hmasawnna pakhatah pawh a ngaih theih mah na. Tun hma kha chuan foreign service (IFS)-te leh IIS te thleng pawh secretary-ah kan neih tawh ṭhin kha.

IAS baka tuna kan secretary neihte chu ICAS 1, IRS 2 (anni hi AIS ni lo leh state sorkar hnuaia thawk tura ngaih lem loh, central service zing ami, state a thawk tur chuan state sorkar dinglai duhsakna dawnga lakchhuahte an ni) bakah MCS 4, Mizoram Secretariat Service (MSS) 2 leh MFAS, MJS, MPS leh MES pakhat ṭheuh an ni. Kan dinhmun diktak chu AIS ni lo, UPSC kaltlanga ekzam leh chutiang pawh ni lem lo thlengin sorkarna chelh lai duhsakna dawng tawh phawt chu secretary atan kan la mai zel a.

Service association hovin secretary hna chelh tur quota nei-in an in-thei-sem bawk a. An tlin vang ai-in an service association member tam thamte sorkarin a hlauh êm avangin kan heti ta mêk a ni. Chumi kal zelin a hrin chu engineer (MES) te pawh Sericulture department secretary-ah te dahin mihring mantu tur Police officer (MPS)-te pawh Peter-a iangin Fisheries department secretary te an ni chho ta zêl a nih hi.

Sorkar lu tilawk bur tùr zawnga kumtin babu tùr tih tham fe kan lâk lai hian Assembly inkhawm apiangin mihring kan thih leh dam kawnga pawimawh êm êm, thingtlanga Community Health Centre (CHC) leh Primary Health Centre (PHC)-a doctor pakhat mah pawh awm lo chungchang kan hre nawn awn awn a. Pachhe kum-tiam an sawi ang mai-in doctor lak belh hunah hnawhkhah a nih tur thu chhanna a awm ziah a, dah khah aiin dah khah loh a pung tual tual thung emaw tih tur a ni a. Medical college kan neih chhun aṭangin zir chhuak kan nei ve ṭan chiah a. Chuta kan ṭhalai zir chhuakte chu awmze nei taka kan indaih lohna phuhrukna atana doctor hna thawk tùra la ta lovin, a nghet lova NHM hnuai a lâk an nih bâkah duhsakna dawng viau an nih loh chuan thingtlang kilkhawr ber bera dah an ni hlawm.

Kan ram hmasawnna hnuk leh mitin kan tu leh fate hmakhua atana pawimawh ber chu zirna hi a ni a. Chutih lai chuan zirna a pawimawh ber pakhat zirtirtu indaih lohna phei hi chu rapthlâk tham a ni a, ngaih pawimawh tak tak erawh chu a hlawh ngai lo. Zirtirtu pawh sorkar hmasa khan vote zawnna ang rengin SEDP sumin an la ṭeuh a. Tun sorkarah hian khângte kha ban vekin a nghet lo provisional employee (PE)-in a sang tel chu an la a ni awm e. Hei hian zirtirtu awm lohna sikul thingtlang khaw kilkhawra awm leh zirtirtu pakhat chauh awmna sorkar sikul harsatnate hi sukiang pha tak maw.

Police department hi a hotu lawk lam kan ngah hle a. Mi state a SDPO bial pakhata mihring awm zât aia tlêm leh a ram zau zawng pawh zim êm êm kan nih lai-in DGP, Addl. DG bakah IGP (hei hi post khat chauh a awm a) 4 te kan nei a. DIG rual, SP leh commandant pawh kan ngah na rawh e. An hnuai-ah Addl. SP, Dy.SP rual tam tham tak an la awm bawk a. Chuti chung chuan kumtinin MPS officer lâk belh reng a ni. MPS engemaw zât lâk kumtin lai a constable leh a dang 4,000 chuang hna ruak hnawhkhah vek chu sawi loh kum engemaw zât chhung mi 700 vel tal pawh lak belh thei lova sum harsatna tawk mêk kan ni.

Hmân deuhah khân India sipai kalphunga officer kaisan a khirh êm avang khan sipai tam viau chungin officer an tlêm a, lut duh pawh an tlém phah a, tunah chuan a zia-awm ta viau. Mizoram Police kalphungah erawh hi chu ‘generals without soldiers’ ti a an sawi ṭhin hi kan hnaih viau tawh a ni. Hotu tam tak awmna, ho nei tlêm si department a ni mêk. Kan engineering department 3, PWD, P&E leh PHE-te pawh hi en ta ila – Engineer-in-Chief hova changtlung ang taka lang, an hnuaiah CE, SE, EE, AE/SDO leh JE-te’n an thuahthip khupte hna thawh hi kan hmu e.

A tak taka mipui-in nitina kan mamawh chu dawhkan hnunga ṭhutthleng dupa ṭhu engineering zirte aimahin kawngpui siam tak taktute, leiminin kawng a hnawh thulha thianfaitu excavator khalhtute hi an ni mai awm a sin! Chutiang bawkin a hma lama kan sawi electric hrui zamtute leh a chhiat apianga electric bana lawn turte; tuidawt min vuahsak a, tui min petu tuisemte hi keini mipui mimir tân chuan pawimawh vet vet tak an ni. He’ng kan sawiho lah hi an huatthu suhah an department a hna hniam ber ber thawk an nih bâkah a nghet lova thawk an ni chawk.

‘Kalphung Thar’ sorkar min tiamtute tal hi chuan he kalphung hlui hi chu thlâk danglam ngam se la a duhawm hle ang. Tun dinhmunah hi chuan Police lal pui pui, ho nei mang lo, ramri buai emaw misual chhui thu-ah emaw thawk thei tur ho nei tlem lawi si an ni a. Lal tak tak tamna department, hnathawk tak taktu awm tlêm si kan ngah mêk.

A pawimawh ber zawk chu mipui rawngbawl hna hi a ni a, chumi atana ṭangkai hnathawktu chu an pawimawh a, lal leh thuneitu ngah duar hian ram rawngbawlna lam a hawi hauh lo a ni. Ram leh mipui enkawl kawnga mawhphurtu chuan mipui mamawh phuhruka tihlawhtling theitu tur hna thawktu a theih anga tam a hnawhkhah hi a tihtur leh mawhphurhna a ni tih hre mawlh the se.