Guest writer
HC Vanlalruata
SIKUL KAI HUN
Kum 1998 kuma kum 1 bawr vel Delhi-a hna kan thawh ve lai kha ka ngaihtuah let hian Mizorama hna kan thawh dan tlangpui nen chuan a inanglo hle tihah ka chiang thar leh ṭhin. Zan lama kan duty lohva duty laklawh (shift hrang hrang) a kan duty a nih loh chuan a pangngai-ah chuan zing dar 8-ah office thlen’ ngei ngei a ngai a. Chumi tur chuan a tlai berah dar 6-ah chuan kan thawh a ngai. Zing dar 6 chu Delhi-ah chuan a hma fu mai. Dar 8 aia tlaia office-a in report a thian’ loh avangin a hma-in kan thleng ngei ngei ṭhin a, bus hlirin kan kal bawk a. Nitin darkar 8 kan thawk a, company tan kan hun darkar khat a thlawnin kan pe leh a; a vaiin nitin darkar 9 kan thawk tihna a nih chu. Chawchhun ei hun (lunch break) hi darkar chanve min pe a, coffee break kan nei thei a, mahse minute 15 kan pel thianglo.
Kan chenna ‘PTI Guest House’ kha Delhi chhim lam Jangpura Extension venga awm a ni a, Delhi-a awm emaw kal thangte chuan Lajpat Nagar bul lawk South Extension aṭanga hla lote-ah kan khawsa ti ila in hre thiam mai awm e. Chuta tang chuan Aizawl leh Durtlang inkar ang vela hla Parliament Street (Sansad Marg)-a kan office-ah Delhi Transport Corporation (DTC) Bus in nitin kan kal a ngai a. Chubakah chuan kan thawh veleh hian nitin chanchinbu 7 vel chu kan chhiar ngei ngei a ngaih avangin kan chhiar a. A tho tlai deuh chuan insiam mawlh mawlh paha chhiar a ngai - office-ah chhiarna hun kan neih tawh miau dawn loh avangin. Kan inbual a, kan insiam nghal a, bus dinna panin thui fe kan kal a. Kan office kan thlen chuan office bul kawngkama thingpui leh a hmeh an zawrh eia in-in dar 8 hma-in office kan lut ngei ngei thin. Kan ti thang a, kan tho hmaa, tun thlengin min thununtu sana (biological clock) hian hma takah min la kaitho zat zat a ni.
Mizoramah sorkarin sikul tan hun darkar khat bawr vela tih hma turin thutlukna a siam a, phun thawm a ring hle. Heta phun ring ring zingah hian an fate meng rei leh tho har lutuk sawiselna atana, “Mut nachang hrelo, thawh nachang hrelo,” tih ṭawngkam cheh ve fo pawh an tamin a rinawm. Kan naupan’ lai chuan (ti ve khanglang ila) zing dar 4/dar 5 velah kan thova, tui chuhin tuikhurah kan kal a, vawi hnih vel kan kawh haw hnu-ah khawvar hma zawng lehkha kan zir ṭhin. Tunah chuan Mizote hi a tlangpuiin kan tho tlai ta a, a bikin naupang leh ṭhalai an tho tlai bik. Lehkha zirna hun an nei tlem ta em em a, hna pawh kan thawk rei lovin kan thawk tlem khawp a, hnam zelthel ber pawl kan ni hial mai thei. India ram hmun danga mite zirna lama phak lova hauh bik (reservation) kan mamawh reng nachhan hi zirna kalphung ṭha leh zirna in ṭha kan neih veloh vang a nih rualin kan zir tlem vang, zirna hun kan insiam tlem vang pawh a lo ni mai thei a sin.
Delhi leh India ram hmun hrang hranga CBSE hnuaia sikulte chu zing dar 8-ah an ṭan vek tih kan hria ang a. Delhi-a ka zin ṭumin vawikhat chu 2004 kum kha ni ta-in ka hria, ṭhiante inah ka thleng a. An fate sikul kal tur eitur pai tur nu berin a siam lai chuan khua a la thim titih a, mahse, an tuktin tihdan a nih avangin ngai-ah an neih mai niin a lang. Hetianga zing dar 8 hma-a thleng hman tura an in buatsaih laia a la hma em em chhan hi eng dang vang ni lovin ram chhung khaw chhak lam nena khaikhina khua a var har leh ni a chhuah tlai em vang a ni. Mumbai te phei chu a hma leh zual ngawt ang.
Heti hian kan ngaihtuah ngai em? Mizoram thlang daiha awm Bangladesh leh Bhutan hun hi India hun aiin darkar chanve (minute 30) in a hma zawk a. Kan kawmchhak Myanmar phei chu darkar 1 in an sana a hma zawk a ni. Hmarchhak bial tan hian hun (time zone) hran kan neilo a nih pawhin kan sikul leh office kal hunte hi chu kan tih hma a ṭul em em a. A nihna takah chuan India ram laili leh khawthlang lama zing dar 8-a sikul an ṭan chuan kan hun awm dan, ni a chhuah hma leh a tlak hma dan chhut chuan zing dar 7 a tan awm zawk tak kan ni a. Sorkar hian a ti rup ngam rihlo mai zawk a ni mahna. Mimal hnathawh ṭan hun leh mimal inchhawr danah sorkar a inrawlh a rem lova, chuvangin a thu hnuaia awm sikul aṭanga a bul a ṭan a ngai a ni.
Sikul ṭan hma tura sorkar thutlukna hi thlawp a ṭha ka ti hle a. Sorkar office kai hun pawh tih hma nise a ṭha hle ang. Duhthusamah phei chuan zing dar 7 velah ṭan ta ila chuan Mizo hi tho hma hnam, hnam taima leh ni khata hnathawk hnem leh thawk hlawk hnamah kan chhuah theih ka ring. Sikul kai hun sawn hma avanga Traffic tawt lutuk a lo zia-awm tel phah hlauh phei chuan hlawkna thuah hnih a ni ang.
A sawiseltute sawi dan pawh hi thui tak a dik ang. Thil inthlakah hi chuan tawrh chin tur pawh a awm dawn a nia. Khaw ṭhenawma langa sikul kalte dinhmun tur an sawite pawh hi a dik. Mahse, kan rual-u chhuanawm tak takte kha an khua chu sawiloh an khaw ṭhenawma sikul awm hmaa harsa taka zira hlawhtlingte an ni. Kan tu leh fate hi kan tawrh ang tuar velo se kan ti a, harsatna an tawh kan hlauh luatah kan enkawl khawlo ṭeuh tawh. Kei pawh hi ka bang bik hauhlo. Chuvangin, he thil thar hi i ti chhin ang. A tirah thawh hma a hrehawm ang, mahse Mizote tho hma hnam kan nih a hnathawk tam kan nih hunah kawg tinrengin hma kan sawn chauh vang tih i hre thung ang u. Hrehawm lovin hlawhtlinna a awm lo.
Chiang taka hriat tur erawh chu sikul ṭan hun tih hma hi zirna tihhmasawnna tur bulṭhut pawimawh ber chu a ni lo tih hi a ni a. Zirna siamṭha a ti hmasawn tur hian sorkar hian hmabak a la ngah khawp a. Education Reforms Commission rawtna tipuitling tur khan cheng vaibelchhe 700 a ngai niin hotute’n an sawi a. A dik mahna. Mahse kan zirna kalphung siamṭha tur hi chuan a pawisa lam a pawimawh ber lova, sikul ṭan hma pawh hi a pawimawh hmatawnga awm chu a ni hranpa lo. Ama’rawh chu Sikul ṭan hma hi Mizote’n thawh hmaa taimak sawt na’n kan hman erawh chuan kawng tinrengah a hlawk thung ang.