Guest writer
HC Vanlalruata
NUAM TAWL CHUNGA PHURRIT SIAM
Chief Minister Arvind Kejriwal kaihhruai Aam Aadmi Party (AAP) sorkar hnuaiah chuan Delhi a cheng, thla khata tui litre 20,000 chin hmangte chuan tui hman man an chawi dawn ta lova, electric pawh unit 400 aia tamlo hmangte chuan eng chhit man chanve chauh an chawi ang. Keini’n ration buhfai man kan tihpun a, chhiah hrang hrang baka electric eng chhit man leh tui man kan tihpun mek laiin anni chuan chutiang chuan an ti a ni. Chhiah hi kan chawi tur a ni tih kan pawm a, tihpun pawh a awm chin a awm a; pawisa hlutna hniam zel vangte leh chhan dang dang vang pawh a ni ang. Chutih rual chuan mipui chhiah hi enga tan nge hman a nih a; chhiah tihpun a nih lai hian a tling khawm hi tute’n-emaw nawmchenna atana an hman bakah an eiru em tihte hi ngaihtuah tel a ngai fova. Hetiang a nih chuan miin chhiah chawi, a bikin a rate sang lutuk nia an hriat chawi hi an phur viaulo a nih pawhin dem chi an ni vak lovang.
An car thar kum 5 aia tam kawl duh lova a thar leh man to leh zual lei zeltute’n an rawng an bawl sak turte ta a nih chuan lirthei dawrawm leh miin rei an kawl duh loh scooty te ang pawh damchhung lirthei chhiah an tih mai kum 15 atan a hlawma chhiah an chawi ngei ngeina turin thutlukna an siam a. Electric leh tui hman mante, telephone hman man thlenga anni’n chawi lova sorkar/mipui sum aṭanga chawi sak an nih laiin an rawngbawlsak tur mipuite’n an thawh chhuah aṭanga harsa taka an chawi chu nasa fe-in an tihpun sak si. Hei hi kan ram hmel, darthlalanga chiang em ema lang mek chu a ni.
Kan sawi pawp ta sa sa, Delhi leh Mizoram hi i han khaikhin ve hrim hrim teh ang. Delhi-ah hian kum 2011 chhiarpui khan mi maktaduai 11 an awm a, Mizoramah chuan maktaduai 1 kan awm thung a, kum 2014-ah chuan Delhi-a mihring cheng hi maktaduai 25 tling tawhin Tokyo tih lovah chuan khawvela mihring tam berna khawpui a tling ta. Delhi-ah hian district 11 a awm a, Mizoramah 8 a awm thung. Delhi-ah hian Parliament (Lok Sabha) bial 7 a awm a, Mizoramah chuan a mihring awm zatin Parliament bial khat kan tlin lo chungin ngaihhnathiamna vang liau liauvin 1 kan nei thung. Delhi-ah chuan Assembly bial 70 a awm a, Mizoramah 40 a awm. Assembly bial 70 nei Delhi-ah Minister 7 (Chief Minister tiamin) an awm laiin bial 40 chauh nei Mizoramah chuan CM tiamin Minister 12 kan nei thung a (Hei pawh a bika ngaihhnathiamna vang chauh). Chuti chung chuan Minister of State dinhmun chelha an hlawh zat hlawh Parliamentary Secretary 7 kan phuahchawp bawk. Board Chairman leh thibeh dangte phei chu Ganges lui kama inbual sup sup tham khawpa tam kan nei. Heilo liama nawmsip bawl sorkar. Sorkar hmasa MNF sorkar khan Parliamentary Secretary a vuah velo naa MoS tlukpui Adviser to Chief Minister an awm nual tho mai.
An hlawh hi mipui sum bawm (state exchequer) tana phurrit tling a ni a, chumi piah lamah anmahni enkawlna senso hi namenlo tak a ni. Pa pakhat, Minister hnena inhmun dilin, “Nang chu i arte, i vawkte leh i ran vulh dangte bakah i ek leh zun thlengin in an nei a, kei i mihringpui hian in chu sawiloh in sakna tur ram pawh ka la neilo a nih hi,” a tih ang deuh khan rawng min bawlsaktute leh an rawng bawlsaka te hi kan inthlau ta lutuk mah mah a ni. Chu mai a la nilo. Kan Aizawl khawpui-ah hian sorkar motor a vei sung sung a. An senso hautak dan chu namenlo tak a ni. India ram khawpui bera chengte Chief Minister Kejriwal chuan cheng nuai 3 tlinglo Wagon R a hmang rei ta hle a. A motor chungah virmep sen vuah a remti ve heklo. Keini ram, kan hruaitute’n chawmhlawm state tia an sawi fovah erawh chuan a lian a te chuanna car tha ber leh man to ber ber a tleh dul dul mai zawng a nih hi.
Kan sorkar hnathawkte hlei hlei hi maw le. Mizoram hi state dangte district pakhat pawh tiatlo leh mi district pakhata micheng ai pawha tlem fe awmna a ni. Entirna han sawi ila, Bihar-ah khuan district 38 a awm a; an district zinga mihring tamna ber Patna district-ah chuan mihring nuai 58 chuang an awm a. District dang thenkhata mihring awm zat chu East Champaran - 50,99,371; Madhubani - 44,87,379 leh Bhagalpur - 30,37,766 te zu ni hawlh hlawm a. An district pakhata mihring awm pawh kan state pumpui mihring awm zat let nga te a nih chu. Chutianga state te ni si chuan Secretariat-ah Secretary rual 26 ngawt kan nei a (Chief Secretary tiamin). An zinga 12 chu All India Service (IAS, IPS leh IFS) mi niin IAS bik hi 9 an ni a. Mi state danga an chhawr ve zen zen loh an awmna tur Ministry pawn lama chhawr ngai lem loh Mizoramin kan chhawr uar viau lawi si Central Service mi 6 zet an awm a; a dang chu State service mi an ni.
Anniho hlawh leh enkawlna senso ngawt pawh hi tam tham fe a nia. Keini mipui mimir, rawng an bawl sakte’n kan thawh chhuah liau liau aṭanga chhiah leh sorkarin thil min pek hman man (service charges) kan pek laiin kan ram hruaitute leh sorkar hotute chu sorkarin hlawh tha tak a pe chungin tam tak sorkarin a pek sak maw le. Entirna’n keini chuan telephone hman mante hi kan thawh chhuah aṭangin kan pe a, anni chu sorkarin an office leh in ami a pek sak a; an mobile phone bill thlengin a tum sak. Hetah ngawt pawh hian mipui sum a kal ral tam em em a; an lirthei dawnte a man a to hle a, driver rawihna man (driver hlawh), a siamna man leh petrol/diesel thlenga sorkar senso hi rapthlak a tling. Kan sawi seng lovang.
Sum harsat dan sawi zing em em leh hre chiang, chu sum harsatna tikiang tura mipui chawi tur chhiah tihpun ṭul ti em em ram hruaitute hian inhrek a, inrenchem a, anmahni leh sorkar hotu lu leh hnathawk dangte nawmchenna leh senso tullo tam lutuk hi a titlem hmasa ngei ngei tur a ni. Chumi thlah phallo leh nuam chen zui a, nawmsip bawl reng chung si a mipui tawrh tir leh phurrit namenlo siam zawnga chhiah lakna leh chhiah lak zat tihpun ngawt hi chu a dik thei lovang. Khawvela ‘revolution’ thleng tam ber hi ram hruaitute inchhek-arbawm leh nuam chen lutukin an mipui rapbeta chhiah an chawitir rip lutuk vanga thleng a ni tih hi kan ram hruaitute hian hre rawh se. Chutilo chu French Revolution, Russian Revolution, Cuban Revolution leh Philippines rama Ferdinand Marcos te nupa paihthlak an nih chhante ang kha hre reng se, nawmsip bawlna tlansana mahni inhrek thei si lova sawr fu tlakloh mipui an sawr zui zel chuan mipui thinrim an tawngbaw thut lovang tih sawi a har ta hle mai.
An car thar kum 5 aia tam kawl duh lova a thar leh man to leh zual lei zeltute’n... miin rei an kawl duh loh scooty te ang pawh damchhung lirthei chhiah an tih mai kum 15 atan a hlawma chhiah an chawi ngei ngeina turin thutlukna an siam a. Electric leh tui hman man te, telephone hman man thlenga anni’n chawi lova sorkar/mipui sum aṭanga chawi sak an nih laiin an rawngbawlsak tur mipuite’n an thawh chhuah aṭanga harsa taka an chawi chu nasa fe-in an tihpun sak si...