CM THUSAWI

Ningani a India ram zalenna vawi 78-na Mizorama lawmna pui ber Aizawl Lammual a kan chief minister Pu Lalduhoma thusawi kha a ṭha ti lo kan awm a rinawm loh. A sawi ṭha satliah lova a sorkarin hna an lo thawh tawhte, Mizoram kaihhruai an tum dan leh hmachhawp a sawite kha tihhlawhtlin atana kan lo suangtuah ṭhin, sorkar ṭha dinna atana pawimawh tak tak vek a ni a. Thla 8 an sorkar chhunga an hna thawh tawh ni a a sawite kha a dik vek a nih phei chuan lawmawm tih loh rual a ni lo. Sawi ringawtah a tawp êm lo turah i ngai ang.

CM thusawi hi a thui tham a, a vai chuan kan tarlang thei lovang a, kan ngaihdan pawh kan ziak kim mai thei lovang. Chutih rual chuan hetiang tak hian tunhma-in kan CM hluite’n Independence Day-ah emaw budget pharh pahin emaw thu an la sawi kan hre ngai lova, a danglam viau a ni. “NLUP/SEDP hnuai-ah cheng chuti zat chu chhungkua chuti zat hnena sem turin kan ruahman” tih ngawt ai chuan a changkang hle a. A thusawite hi a taka chang thei a ni em tih leh an ti tak tak dawn em tih erawh chu kan la hre dawn chauh thung a ni.

A thusawi ṭhenkhat erawh hi chu inhnial theih tak a ni thung. Chu’ng zingah chuan, “CBI hnena General Consent kan pek tawh pawh Parliament-in Criminal Law thar pathum a siam tak avangin Central Sorkarin ti tura min tih ang thlapin pek nawn leh a ni,” a tih hi a dik ti nge tam ang pawm lotu tih hi bùk fe tham a ni awm a sin. Vigilance department thuchhuah hnuhnung han chhiar kha chuan ‘general consent’ ni lovin state sorkar hnuai a thawkte chu a mal mal leh a thu a zira state sorkarin CBI koh luh phalna a pêk tùr ang bâk chuan chhiar thiam a har hle.

Pakhat leh chu, “Kan state economy leh sum dinhmun chawikang turin hmabak tam tak a awm tih kan hria a. Kan sorkar din tirh aṭang khan sum dinhmun sawh nghet a, siamṭha turin hma kan la nghal a. Hemi kawnga sum hmuh leh hmanral inbuk tawk nei tura sum enkawl dan felfai tak neih leh inrenchemna kan kalpui chu chhunzawm zel a ni ang,” ti a a sawi hi pawm harsa ti tak tak kan kat nukin a rinawm. Sorkar hmasa, a bikin kum Congress leh MNF sorkarte khan minister/MLA te inhaivur an uar tih kan hre ṭheuh.

Congress sorkar khan sorkar tihtêt (downsizing) thupui pehhelin parliamentary secretary an inphuahchawp vak a. MNF sorkar lahin SEDP board vice chairman kha MLA ni lo thlengin an siam chawp chiam bawk a. Sumthuninu dik tak ve ve a ni. “VIP Culture kan tibo ang,” ti a, ti leh chuang lem lova, tih ve loh tura an intiam tam tak titu chu ZPM hi an ni ve tho. A saseh hun a lo thlen chuan ‘vatawk dang ang bawk’ an ni tih hi hnial a harsa khawp mai. Adviser to CM an ruatte hi MLA hlawh la tur ni mah sela an pisa inrelbawlna senso hi a tam khawpin a rinawm a. University a hlawh ṭha tak hlawh, hlawh tam fe pe a Adviser to CM atana ruat hi sawi mam mai a harsa ka tih zawng tak tur a ni.

Hei bâkah hian MNF sorkarin OSD to CM pakhat ruat a nih a nasa taka sawiseltu party-in an sorkar hnu a OSD to CM pakhat ai a tam an ruat baka minister fel ber ber tùra ngaihte tha-chhang-daltu atana hlawh tam tham tak hlawh tùra mi 2 lai chhawr leh te hian inrenchem lam a hawi hauh lova. Sorkar enkawl corporation engemaw zata chairman-te hlawh a lêt engemaw zâta tihpun chiam leh AMC leh LMC a mawhphurtute hlawh namên lova tama tihpunte pawh hi inrenchemna lam hawi ai-in invulhna a ni zawk a. Mipui sum hmanna ni si a party hruaitute ṭhibeh ve hrim hrim tùra dah chiam mai pawh hi thil mawi chu a ni miah lo.

He ta kan sawite hlawh tùr tuakna ni mai awma ngaih theih hian mi rethei zawkte fairél bêl thlenga nghawng pha tùra stamp duty tihpunte, petrol leh diesel chhiah tihpun bâkah ration card var neite buhfai man a let thawka tihpunte hi thiltih awm tak a ni hranpa lo. Kan ram sum dinhmun siamṭha tùr tak tak chuan minister leh official lian tlêmte awmpui tihtlém ai-in sorkar inrelbawlna senso tam lutuk tihtlém ngam hi a pawimawh zawk hle a. Kan sawi vek sêng lovang.

CM thu sawi a, pawimawh leh ṭha tak pakhat erawh chu, “Kan thlaithar aṭanga hlawkna tam zawk kan hmuh theih na’n Mizoram Liquor (Prohibition) Act, 2019 leh a kaihhnawih Dan kan hman mek chu siam danglam hret tum mek a ni bawk,” tih kha a ni awm e. Mizoram sorkarin assembly kaltlanga zu khap hmakna dan a siam hmasak zawk ‘Mizoram Liquor Total Prohibition Act, 1995’ leh a hnu ami ‘Mizoram Liquor Prohibition Act, 2019’ chungchâng bâkah zu khap bur a ṭhat loh zawkna hi tun ṭumah chuan kan luh chilh lovang.

MLP Act, 2019 tlawh chhana MLP Rules, 2022 an siam, a dan pui (principal act) siam a nih hnu kum 3 zeta an puitlin tak chauh chungchang hi an siam hma pawhin kan lo ziak ve tawh ṭhin a. MLP rules an duan lai khan grape aṭanga siam uain (wine) ngawr ngawr chauh an buaipui a. An thlir zim lutuk leh mahni kutkawiha eizawngte hmakhua an ngaihtuah hauh lo khan lung a tizing tak meuh meuh a, keini’n kan lo sawisêl ve ngial chungin sorkarin keini ang duang lo sawi ve chu vut laka vawih tlukah pawh an ngai si lo.

Sorkarna fawng chelhtu leh sorkar officer liante hian mipui ai-in mipui aiawha thlan pawh ni ve lem lo, kohhran lian leh tlawmngai pawl liante mitmei hi a veng nasa hle a. Hei hi tunhma aṭanga sorkar lokal tawh dan a ni. Thudik, thutak leh mipui mimir bâkah kuthnathawktute hmakhua atâna ṭha tùr pawh ngaihtuah hlei thei lovin vote hloh hlauhna hian an thau-ah a man emaw tih mai tùr a ni a. Hetianga kan sawi duah chhan hi eng dang vang ni lovin MLP Rules an siam dawn khân ‘grape wine rules’ angah an chhuah dawn tih kan hriat rùk lawk avanga sawiseltute’n sawisêl kan ni.

Mizorama sorkarna chelh tawhtute leh kan sorkar hotu liante hi mifel leh lehkhathiam pui pui an ni chung hian rin ai a hmathlir (vision) nei tawi ang reng tak tak an ni a. Hmathlir nei tawi satliah an ni vek hranpa lova, thil ṭhenkhatah hi chuan kohhran leh pawl liante mitmei ven vanga hmathlir thui nei thei/ngam lo khawpa hlau a khur ṭhin an ni zawk awm a sin. Chuvangin hlau leh khùr chunga MLP Rules, 2022 an duan lai pawha thaw dép dép chunga grape aṭanga siam uain chauh buaipui an ni tih a lang a. Kuthnathawktute’n an tharchhuah dang – dragon fruit, lakhuihthei, kawlthei, kiwi thei leh a dangte hmanga uain siam lam hmathlir nei pha lo leh ngam lo an ni zel.

Dik tak chuan grape hmanga uain siam pawh hi loh theih loh vanga kalpui mai chauh a ni tih tam takin kan hre pha lo mai thei. Sorkar laipui-in Technology Mission hnuai a Mizoram horticulture department hnuai a Champhai leh Hnahlan khua a grape an chintir lo hlawhtling ta te’n loh theih loh a grape wine an siam ngei ngei a ngaih vang mai a ni tih hi chiang taka hriat a ngai. Champhai leh Hnahlan a grape chingtute hi grape rah ei chi chintir lovin uain a siam ngei ngei ngai chi an chintir tlat bawk a, kuthnathawktute tan a hlawk zawk si.

Chuti chung chuan mipui thlantlin ni ve rêng reng lote chuan thuk taka inrawlhin grape aṭanga uain siamchhuahna a lu tihai thei (alcohol) awmzat tùr thlenga thuneih tumin an bithliah ta zar zar mai a, hei hi MLTP Act hmanga zu khap hun lai aṭanga inṭan tawh daih kha a ni. Sorkar policy-ah an inrawlh satliah pawh ni lovin mi eizawnna-ah thuk taka inrawlh thei tùr khawpa thuneihna kengtu-ah an inngai hmiah mai a ni. Chu an thuneihna ni lova thuneihna an nei thei tih an hriatna avang chuan sorkar apiang mai an dawizepin an zum zuk zo ta a. Grape aṭanga siam bâk chu lu hai deuh theihna siam belh kha an ngam ta lo a ni.

A tak ram kan hmu chho ta zêl a. Sorkarin kuthnathawktute khaichhuahna atan thlai leh thei chin tur a kawhhmuh a. An tharchhuah tam poh leh a hralhna lamah an buai a, hralh theih dan tur kawng awm reng lamah an kalpui ngam leh si lo hi kan buaina lian ber a ni ta a ni. Kan CM sawi anga thlai/thei chi hrang hrang tharte hralh theih dan dap kawnga MLP Act/Rules siamṭhat a nih ngat chuan hmasawnna pawimawh elkhen a ni dawn chiang a ni.