EIRUK LEH RINNA

He thil hi kan sawi tam tawh satliah lova, kum 1982-a Presbyterian Kohhranin ‘Eiruk Do Kum’ a puan aṭang phei kha chuan kan sawi a, kan chip a, kan luhchilh reng a. Political party-te lah chu tumah fihlim chuang lem si lovin eiru a inpuha inchirhthehin an hmanhlel a. Eirukna tihbo chu sawi loh tihtlem lam kan la hawi rih lova, a punlun telh telh emaw tihtur a ni. He tiang hi a nih reng chhan ni bera lang chu a tak tak thleng pha lo leh a lang thei chauhva kan do vang a ni.

Thil dang sawi hauh lo pawha chiang taka lang reng chu kan ram hruaitu atana kan thlante dinhmunah hian a ni. Sorkarna chelhtu leh eptu lama awm pawh ni raw sek sek, sorkar term khat chhunga a fawng vuantu minister leh MLA te bakah eptu lam MLA thleng hian kum 5 chhunga an ro thil neih punna hi za zela 200 aṭanga 500 te a ni thei hial hlawm a. Hei hi keini ve mai mai sawi ni lovin India ram pum huapa politician-te hausakna pun’ dan chhuttu Association for Democratic Reforms (ADR)-in inthlan dawn apianga candidate-te’n inthlanna chuh tura hming an pek luh ruala affidavit a an târlan behchhana an puanzar ṭhin aṭanga sawi ve mai kan ni.

Lehlam zawng taka sawi chuan kan MLA-te hi an vai pawhin 40 chauh an ni a, a pawi lo tihna ni lovin an sum leh pai bâkah an thil rotling (asset) an neih lo pung ta hi a punna tam tham viau mah se la a tam lutuk viau lo. Chutih rual chuan thuneihna an chelh chhung hian thuneihna tawpkhawk nei an nih lawi si avangin eiruk pawisa lo an nih miau chuan a behbawma anmahni ṭanrualpui a sum tihchingpen hi a tlem thei lo hrim hrim tih chu kan hre awm e.

Chutiang a nih lai chuan eiruk kalphung pangngai hi kum tam tak kan ramah hian tluang takin a kal reng a, tùn thleng pawh hian a la tawp hauh lo tih chu kan hre vek mai. A hlawm lian tak meuha eirute chu ram hruaitu thuneihna chelhtu apiangte nena hnung-thak inhiahtawna engtik lai pawha eiru thei reng mai sorkar hnathawk thiltitheite hi an ni tih hi kan hriat chian hle a ngai a ni. Kan kawngpui siam chhe lutukte, kan lei (bridge) dawh chhe lutuk, a ṭhen phei chu chim hialte leh building sak chhe lutuk avanga chimte hi a enkawltu minister mawh (moral responsibility) a ni teh meuh mai.

Chutih rual erawh chuan minister-te meuh pawh hian sorkar official-te tel lovin pawisa an lo eiru a nih pawhin tam tham an eiru thei ngawt lo. Sorkar hnathawkte leh contractor/sumdawngte nena thawhho leh ṭanruala eiruk hi a hlawkin a hrawm a na ber bawk. India rama thuneitu sangte’n an eiruk nasat lutuk vanglai, Supreme Court judge-te leh ukil rual ṭhenkhat eirukna do a an chet nat vanglai (judicial activism) khan hemi chungchang hi an auchhuahpui nasa a. An ṭawng-kau-chheh lar tak chu “unholy nexus of politicians-businessmen-bureaucrats” tih a ni. “Thlarau Thianghlim tel lova ram hruaitu, sumdawng hausate leh sorkar miliante inpawlhona” ti-in kan letling mai dawn emaw ni?

Kan rama ram hruaitu, hausa thut thei khawpa eiruk chingte rêng rêng hian an kohhran biak-in a Sande Sikul leh inkhawm hun danga an ṭhutpui ngai rêng rêng lohte nén sam an inphiarzawm ngei ngei a. Minister pakhatin “Jain-a zawmpui nei lovin Mizoramah tam tham a eiruk theih loh,” tih ka beng hriat ngei a a sawi kha ka theihnghilh thei tawh lo. Thufingah chuan ‘ṭanrual hi chakna a ni’ tih a ni a. Eirukna kawngah pawh saphovin ‘power corrupts, absolute power corrupts absolutely’ an lo tih angin a eiru thei an inhlawmkhawma ṭangrual an tam poh leh an eiru tam thei ting mai a ni.

Chumi awmzia chu contractor/supplier hausa (a bikin sande sikul kai ve lo), kan official, a bikin engineer-te néna thlarau thianghlim tel lova lo inpawl nêl ṭhang tawhte néna sakramen thianghlim lem lo changho tura minister-in a’n luhchilh ve chiah khân Mizorama mipui pawisa hi a hek zual ta lutuk a, a chim hian a chim ta hem hem mai a ni. Pahnih ṭangrual mah tih tawh nâk a lai-in thuneihna sâng lutuk mai nei pakhat tela pathum ṭangrual chu an tawrhhlelhawm satliah lo, lalberte lalber ‘Lalzahabar’ thuneihna kha an pumhmawm ta vek mai a nih chu. Râpthlâk hlawmin.

Mizoram mipui-in kan ram ṭhan-mawh-bawk, hmasawnna daltu lian ber mipui sum eizotu leh kan khawtlang nuna kan hnam ngaihhlut (value system) leh kan sakhaw vawn rinna leh zirtirna tidala eichhe (erode) tu ber chu eirukna leh hlemhletna hi ni a ngaihna an nei lian ṭan ta hle mai a. Chumi boruak chu hrethiamin YMA inkhawmpui lian leh Synod inkhawmpui chuan kum 2022 khan eiruk dona lam hi an buaipui ta a. Kum 1982-a Synod-in ‘Eiruk Do Kum’ a puan ang mai a, sù a ti leh sé’ ang kha erawh chu kan thleng leh mêk thung.

A chhan chu sakhua leh kohhran inzirtirna hi biak-in pawn thleng pha tùr, kan nitin nuna kan nunpui tùr leh mimal nun bâkah chhungkua, kohhran leh khawtlâng nun thleng pha a, thlâk danglama danglamna (change) thlen pha tùra ngaih a nih lai hian kan la hlat hle mai. Mizote zingah vawi engemaw zat harhna a thleng tawh. Harhna beisei-in Kelkang khua-ah ringawt pawh mihring nuai tel an kal tawh bawk. Bible-in ‘in inkhawmpui leh inthawina zozai’ an tih ang deuh khan Kristian ni ve lote ringtu a siam tuma sum leh tha kan sen zozai leh Kristian ni sa rengte piangthar tura beihna leh intuaitharna kan buaipui zozai hian kan nun chhungril chu sawi loh kan nitin hnathawkna hi a khawih danglam pha thlawt lo chu a nih hi.

Ringtu ṭha intite invauna lam hawi ‘thim thuah hnih/thuah thum’ hmang pawhin kan inau harh zo chuang lova, a hlauhawm tak tak lo tih kan hria a ni mahna. Gospel camping/crusade/campaign bâkah thlarau lam kalphung thar beisei-in El Bethel te, kawngdunga bingbilet, sai-ip puan sin leh simna chhinchhiahna lam kan buaipui tam lutuk tawh. Zana kawng dunga ring tak taka zan reha au a, ‘Hnehna chu Lalpa ta a ni’ tih leh ‘He ramah hian Isua Krista lal ber rawh se’ tihte pawh hian awmzia a nei lova. Ring tak taka mi muhil tui lai kaitho khawpa ṭawngtai pawhin a takin kan nun a kaitho zo tawh lo. A tak ram, nun tak tak chu van piahah a la awm reng a nih hi.

‘Khawvela sakhaw ṭha ber’ zuitu ni a insawite hian kan Kristianna leh piangthar ni a kan inpawmna hi kan hnathawhna hmunah kan lantir thei lo. Pathianni a nalh thei ang bera Bible leh Hlabu zakzeha inkhawma thlaraumi leh ringtu ṭha ber anga inlantirte hian Thawhṭanni leh Zirtawpni inkar, a ṭhen chu Inrinni thleng a an hnathawhna-ah an lantir chhunzawm tawh lo. Sorkar hnathawk thiltithei tam tak chu eiruk tùr zawngin an kraws put thlauh bawl bawl khawpin an che zui leh nghâl mai a. Kan politics tuinu lutuk pawh a tifim phal ova, kohhran rawngbawltu ngei ngeite pawh a tinutu an la ni zui ta zêl a nih hi.

‘Nangmah i inhmangaih angin i vengte hmangaih rawh’ tih min zirtirtu ringtu ni a invuah avanga Kristian intite nun hi en chian a ngai hle mai. Eitur leh thil dang a vâng dawn tih thuthang kan hriat apianga mawi lo khawpa kan chuh chak dante hi Kristian zirtirna nen a inhmeh hlawl lo. Duhamna a ni a, duhamna chu milem biakna ti-in Bible chuan min zirtir a, milem bia chu Kristian dik a ni thei ngai lo. ‘Tangka sum ngainat chu sual tinreng bul a ni’ tih kan Bible-in min zirtir lai hian tangka sum ngainatna thlentu chu ‘duhamna’ a ni tih pawm kan harsat hle.

Eirukna hi tangka sum ngainatna leh duhamnate nupa fahrin, an fa hming koh a ni a. Hei hi kan ram ṭhan-mawh-bawk dik tak leh mipui hmasawnna dâltu bul chu a ni. Kan Kristianna leh kan âtchilha kan ruihchilh ni a lang kohhran pawh hian eirùkna a thianfai thei lo tih a chiang tawh lutuk a. Pathianin mipui chanai eiruk chu sawi loh an ram hralhna man an zêp ruk avangin Anania leh Saphiri te nupa kha chawp leh chilhin an nunna a lâksak nghâl kha a ni a. Mizoramah chuan thiltithei dinhmuna dingte hian an sum hmuhna leh hausakna tùr a nih chuan an hlau lo sek sek khawp mai hi maw.

Pathian pawh hlau lo, mihring pawh hlau lo, an eiruk an ziah fel theih phawt chuan Ostrich thlaler vaivuta lu phum ang mai a lung muang hi kan ngah ngawt mai. A chhan chu an chungah hremna lek a ni ngai lo miau a ni. Hlauh tùr an nei lova, kohhrana a lailum an chan a dâl lova, thawhlawm an thawh tam avângin kohhranah tluk loh rim an nam zawk. Khawtlâng hruaitu an nih a rem lohna a awm lo mai ni lovin an sum thianghlim lo khan a hlângkai zawk ṭhin. Kan Kristianna-in eirùkna a tihrêm theih si loh chuan a hrem ngam sorkar leh court huaisen kan mamawhna a lian ta ber a nih chu.