PAY COMMISSION

Thla hlui August ni 9-a chief minister Pu Lalduhoma kaihhruaina a council of ministers ṭhukhawm chuan Mizoram sorkar hnathawkte hlawh bituka siamtu tur ‘Pay Commission’ din an rêl ni awm tak a ni a. Sorkar thupuangtu ber directorate of information & public relations department-in hemi ni thu an chhuahah erawh chuan council of ministers ṭhukhawmin thutlukna 7 an siam a târlan zingah pay commission din tura thutlukna siam hi an târlang tel lo tlat mai a. Finance department hotu kan biak pawh erawh chuan hemi ni (council of ministers ṭhutkhawm hnuhnung ber) hian thutlukna an siam tih chiang takin a sawi thung.

Hetianga puanzâr nghâl a nih loh chhan hi sorkarin a hnathawkte mitmei a vén vang leh an thinrim a hlauh vang chu a ni êm lo turah ngaihsak ta ila. Tun dinhmunah chuan pay commission hi din a la ni lova, chairman leh member-te pawh ruat a la ni lova. An tihtir leh khawih chin tir (terms of reference) pawh duan a la ni lo. Chu bâkah chuan sorkarin official gazette emaw department hriattirna emaw a la chhuah ta rih lo hrim hrim a ni.

UT hunlai khan sorkar hnathawk hlawh inkhuangrual lo siamremna atan ‘Pay Anomaly Committee’ te din a lo ni tawh ṭhin a. UT sorkar kha chu sorkar laipui, Ministry of Home Affairs hnuai a awm, a budget pawh MHA zem zena siam kha a ni a. Sorkar hnathawk hlawh pawh kha central sorkar a nihna leh dinhmuna an anpuite hlawh ang an la ve mai a, chutih rualin ṭhenkhatah inkhuangrual lo deuh lo awm palh siam rem kha chu an tum ve tho a ni.

February ni 20, 1987 a state puitling kan loh nih tak a, Mizo chhungkaw dina indang kan lo nih ve tâk avangin special category-ah awmin sorkar laipui-in sum leh pai-in min ṭanpui reng tho mah se, engemaw chen chu kan thawhchhuah ve a lo ngai ta a. Sorkar hnathawk hlawh pawh kan state puala an hlawh siamtu tur din a lo ṭul ta a. State a sorkar hmasa ber Pu Laldenga sorkar khan Manipur chief secretary chawl tawh Pu Lalbiakthanga (LB Thanga) kha ruai-in Pay Commission hmasa ber a din a nih kha.

Pu LB Thanga Pay Commission rawtna a tihpuitlin hma-in kha sorkar kha thla 19 lek a ding tihin phar thlâk a ni a. A hnu lamah pawh ka hriat theih chinah Pu R. Rozika te, Pu Rochilla Saiawi leh Pu Lalfakzuala te kaihhruai-in Pay Commission din a ni leh a (ka hre kim lo mai thei). An rawtna endiktu tur cabinet sub-committee leh a dang dang din a ni bawk a. Pakhat mah kha sorkarin a tipuitling (ngam) ta lova. Pay Commission dinna senso leh commission chairman-te leh member-te hlawh kha a lothlawngin a luangral ta mai mai hlawm a ni.

Hun engemaw chen phei chu pay commission din ngam sorkar kan nei ta lo ni awm tak a ni a, helam hi chu thehmeh ang mai-in a reh ta tlawk tlawk mai. Sum leh pai (economy) lam thiamte chuan kan ram têt leh mipui tlém ngaihtuahin sorkar hnathawk hi an tam lutuk a, thawhchhuah chu sawi loh, a tam ber hi chu ‘sumthuninu’ leh ‘saivâr’ an ni ngawt mai an ti ṭhin a. Chubâkah state puitling ve riang ruang chuan a hnuai a thawkte hlawh chu a siam ve mai tur ni awm tak a ni a. Tripura a ka ṭhianpa chuan an state sorkar hnathawkte chuan an state sorkar din pay commission rawtna angin hlawh an lak thu min hrilh.

Thuk takin kan zu hre pha ve lova, hre mah ila kan hrethiam ve tak tak chuang kher lovang. Chutih rual chuan a thiamte’n an sawi dan chuan a bik takin Pu LB Thanga, Pu Rozika leh Pu Lalfakzuala pay commission rawtnate kha sorkarin lo pawm se la chuan Mizoram sorkar hlawh felhlel tam tak hi a bo bâkah sorkar hnathawk hlawh hi tun ai-in a hniam ngei tawh dawn niin an sawi ṭhin a. Tunah hi chuan a state pachhe ber ni si-in kan sorkar hian a hnathawkte hlawh hi a pe sang êm êm mai a. A chhan chu central pay commission apiangin hlawh a pun ang zêlin pun ve a ni a, DA pawh chutiang bawkin. DA pung hi sorkarin a pêk loh chuan an nuar mai zel bawk si a. An nawrh duh hun lah hi inthlan dawn hnaih, sorkarna chelhtute dêk an nawm lai tak a ni ziah bawk a, zâ an ti lutuka an tawlh leh hun hun mai ṭhin a nih hi.

Central sorkar hlawh anga kal ni si hian central sorkara an tlukpuite hlawh ai a sang la hi an awm nual ni a sawi a la awm ta cheu a. Chubâkah chuan, UGC-in hlawh tam bik a tuksakte pawh ni hranpa lo, court lama khin hneh avanga department danga an tlukpuite hlawh ai a tam la an la awm nual bawk. Hetiang teh nuai kan nih avang tak hian pay commission din a, sorkar hnathawk hlawh chinfel hi chu a ngai tak meuh a ni. Chumi ti tur erawh chuan sorkar huaisen tak, mipui aiawha a hlawhfa chhawrte hlau lo kan neih a ngai thung.

Contractor-te hian an hna an thawhna-ah an michhawrte hlawh leh a behbawm an bitukin an hlawk theihna tur zat an pe a. Sumdawngte pawhin an dawr nghaktute chu chutiang bawk chuan an chhawr ṭhin. Mimalin ama in tur a sak pawhin a pawisa neih dan (budget) milin a thawktute hlawh (Ṭheka-in a pe emaw pe lo emaw) a chhut ṭhin ang. Mimal emaw company-ah emaw thawk ta la, thla khatah Rs 50,000 I hlawh chuan a chhawrtu chuan Rs. nuai khat emaw Rs 75,00 emaw tal thawk chhuak turin a beisei ngei ang che.

Newsagency a ka thawh lai khan pay commission ang hi kan hlawh siamtu an din ṭhin a, chu chu ‘Wage Board’ an vuah a. India ram puma chanchinbumite hlawh zat tur bituktu an ni a, Supreme Court judge chawl tawh chairman an ni a, Labour Ministry a Secretary chawl tawh kha Member-Secretary a ni deuh zel bawk. Kum 10 danah Central Pay Commission din hnu deuhva din ve ṭhin a ni.

Wage board-in hlawh an bituk dan (min hrilh) chu media house-in sum a thawhchhuah zat leh hnathawk a neih tam dan a zirin a ṭhenhrang a. Entir na’n khatih lai a ka thawhna Press Trust of India (PTI)-te, Times of India, The Hindu leh a lian zuala thawkte hlawh kha a tam a, newsagency ve tho United News of India (UNI) bakah chanchinbu thawkchhuak tlem zawka thawkte hlawh pawh a tuk tlêm ve zel a ni.

A awmzia chu media house a thawkte kha an thawhna-in hlawh a pêk theih zât tur chhutin an hlawh bituksak kan ni tihna a nih chu. Kan thawhna media house khan hlêp tam tak an la nei thei tho tura ngaih a ni cheu. Media house-te’n an thawhchhuah tam leh tlém chhan bul ber chu an hnuai a thawk chanchinbumite ṭhat leh ṭhat loh leh an thawhrim leh zawmthawtah te, an hna an thiam leh thiam lohah te thui tak a innghat a ni.

Hetiang tak hian kan Mizoram sorkar hnathawkte hlawh hi bithliah ve ta ila – fiamthu a an sawi, ‘a thawhchhuah milin inchei ngat sela chuan thawmhnaw ha lovin ruakin a awm ang’ an tih ang hi kan sorkar hnathawk tam ber hi an nih a rinawm. Ram leh hnam rawngbawltu, mipui chhiahhlawh (public/government servant) an nihna hre hlek lova inlek leh inlulin’ chu sawi loh, ram tana thawk chhuaktu nih lam an ngaihtuah lem lo. An service dinhmun ṭhat zêl dan tur, an hlawh leh a behbawm pun bakah central sorkar a thawkte anga an DA pun ve zêl hi an thawh chhan ni ta berin a lang e.

Rin lawk sa ang ngeiin sorkar hnathawk hrang hrang inzawmkhawm pawl FMGE&W chuan pay commission din hi an dodâl ta ngei a. Mizoram tana hlawh hran siam lova tuna kal dan anga kal an duh thu an sawi a ni. Hetiang a nih chuan kan sorkar pay commission din tum hian su a ti leh sé ngei turah ngai sa ila, kan tisualin a rinawm loh. Council of ministers ṭhukhawm hian pay commission din tur hi sorkar hnathawk lâk tharte hlawh bithliah turin a ti ni-awm tak a ni a. Chuti chung chuan sorkar hnathawk mekte hlawh pawh nghawng chin a nei chho ngei ang tih ring lawkin an duh lo a ni.

Tuna kan sorkarin aikal tibo tura ruahmanna a siama thil lang chiang tak chu, duh taka sorkarin a lak, a hnuai a hnathawk 3,365 zet tel lovin he sorkar hi kum tam tak a lo kal thei tawh tih hi a ni. Aikal la mi 42-te’n an hna an thawk thiam lo (incompetent) tih ngawt maite hi ngaihtuah chian ngai tak a ni. Hetiang kan sawi avang hian kan sorkar hnathawkte hlawh hi hniam se kan tihna ngawr ngawr ni lovin kan state thawhchhuah, a bikin an thawhchhuah mil hlawh hi la se kan tihna a ni. Kum lokal zêl tur ngaihtuahin kan state pachhiatzia hre chunga hlawh hi ruahman a hun tawh a. An lungawi lohna ber lah chu an hlawhah ni lovin an tlukpui ni a an hriatte aia hlawh tlêm ni a an inhriat vang a ni ber.