Guest writer
HC Vanlalruata
Rahsi Veng kan ni tlat!
Tunhmaa Lunglei lam tihdan fiamthu-a an sawi chhawn fo ṭhin chu Rahsi Veng tlangval ṭhenkhat buaina siam ch^k khan, “Kei chu Rahsi Veng tlangval ka ni tlat, insual a ngai tlat,” an ti ṭhin niin an sawi. Aizawla pianga seilian ve ta fam chuan kan naupan lai khan Aizawl-ah hian veng leh veng inepa tlangvalte inphek sual chiam an chin laite kha kan hre pha ve a. A chhan tam ber kha veng dang tlangvalin a rawn rim an veng nula khan a lo hmelduh deuhva hria-in kha veng tlangval thikthu chhia kha an thinrim a, veng dang tlangval chungah an ṭuan a. Veng dang tlangval khan an veng ami a ṭhiante punin an inep ta chiam ṭhin a ni. Mizote lehkhathiam kan tam tawh kan inti a, Kristian za-ah zaa kan inchhal hnu leh kum engemaw zat a liam hnu pawh hian he veng bil thinlung leh thliarkar rilru hi a lo la thi hauh lo mai a. Kan Farisai nun chuan veng bil nihna phenah hian mimawl tam tak a la hring chho mek a lo nih hi.
Kan venga cheng ruang mi venga an chhar vaih chuan r<n a, nunau chena vaihma vek mai hrehlo angin kan che chiam ṭhin. Veng inlungrual tak ni lemlo pawh hi mahni veng thlavang hauh tina tak kan ni hlawm a. Tu-emaw pawikhawih leh misual, kan veng mi nia inchhal chu kan venga awm a nih loh si vaih chuan chanchinbu-ah kan veng mi a nih loh thu kan chhuah tir vat a. Kan venga la awm reilo a nih pawhin chulai tak chu kan tarlang thuai ṭhin. Veng bil thil avanga Police Station leh tanin hual luih luih ching pawh hi hlui hnih-khat daih chu kan la awm awm e.
Engpawhnise, hemi chungchangah hian Mizote thliarkar rilru a lo inlar thar leh a ni satliah lova, thil ngaihtuah chianglo leh chhut chiang peihlo hnam kan nihna te, phur hluta thil ti buan buan, hriatrengna nei thui silo kan nihna pawh a lang chiang leh ta. Zu zawrhna dawr kan venga hawn kan phalloh chhan te hi ngaihtuah chian loh vang a ni. MLTP Act a ni emaw, MLPC Act a ni emaw, eng danah mah mipui punkhawmna-ah (public place)-ah zu in phal a ni lo. Zu zawrhna dawr bulah khan hawngin an in ngawng ngawng dawnlo; an in vaih chuan thuneitute’n an man nghal tur a ni. An haw ang a, an inah, an pindan chhungah emaw an thiante nen hmun falah emaw an in ang. Kan vengah zawrh phallo mah ila, kan veng nula leh tlangvalte’n veng danga an lei kha kan vengah an rawn in dawn tho. Kan veng tlangvalte an changkan’ chuan bengchheng leh harsatna a awm lovang a, an changkan’ loh erawh chuan thudang a ni.
Sakhaw mite inrawlhna tur chungchang hi ngaihtuah chian a ngai hle. Muslim ho hi heti khawpa firfiaka che-a nunau pawisawilo thlenga that bawrh bawrh tur hian an lehkhabu thianghlim Koran hian a zirtir biklo niin ka Muslim ṭhiante chuan min hrilh ṭhin. Mahse, Madrasa (Muslim sakhaw inzirtirna sikul) ṭhenkhata firfiak taka an inzirtir ṭhin avang te leh an puithiam ṭhenkhat zirtir dan buluk bik avangte-in Muslim ṭhenkhat hian firfiak nunchan hi Muslim sakhaw betu diktak awm dan tur emaw an ti ta mai niin an sawi a. A dik thui fu mai thei. A chhan chu tharum thawhna lam hawia che tura infuihna hi Bible, a bik takin Isua Krista zirtirnaah hian a awm lo. Chuti chung chuan Kohhran fuihpawrh vangin kum 1095 aṭang khan Israel ram awptu Saracen (khatih hunlaia Muslim an sawi dan) lal Saladin-a do tur leh Ram Thianghlim kan tih mai zalen taka Kristiante’n an tlawh theihna atan Europe a Kristian ram lalte’n pasalṭha tirin an run a - Crusades kan tih tak mai kha. Thisen tam tak a luang a ni. Hei bakah hian Kohhran rin dan leh pawm dan pawmpui velo scientist te chu rip-ahte khungin ṭhenkhat phei chu an hal hlum a nih kha. Kan kohhran rawngbawltu firfiak leh mahni ngaihdan leh pawm dan la vung hote hian sakhaw ruihchilh tam tak chu hetiang zawng hian tunah pawh an la hruai thei reng a, a hlauhawm dan a la danglam chuanglo. Tun hnaia zu dawr bula punkhawm leh thil hrang hrang thleng hi Kohhran fuihpawrh vang nia chiang taka ngaih theih a ni.
Zawlnei der an nih leh nih loh ka hre biklo, mahse kohhrana a lai lum chang pha chu an ni lem lo. Chu’ngho chuan kum 1984-aṭanga kum 2 vel chhung Mizorama zu zawrh lai ang chiah khan a tirah zu zawrhna dawr kawtah intlat put mahse nikhua a lo rei deuh chuan kan pangngaiin engmah danglamna a awmlo mai ang an ti thin a. Kha kha a thleng dik tak tak anga, an fak em em MLTP Act hunlai ai khan kan zia zawk ang a; anmahni zawk hi zawlnei derah an chhuah ang tih hlauvin kan kohhran hruaitu ṭhenkhat hi a kawtawpah an ṭang ta a, mawi leh mawilo pawh dawn thei lovin mi fuihpawrh zawngin an sapatal ta mai a ni thei ang em? Mizoramah hian mi ram anga zalen taka zu zawrh hi kum 2 lo liam a la awm lo. MLTP Act kan enchhin ang hun kum 17 vel tal pawh enchhin hi kan mithianghlim ho hian an ngam lovah ka puh ve tlat.
Kum 1985 chho vel khan Mizoram aiawhin ka ṭhianpa chanchinbumi leh ziaktu lar tak (amah hi a thi tawh a, a thawnthu ziah pakhat hi kan zir ṭhin nghe nghe) te chu Film Festival chhimin India chhim lamah an kal dun a. Sorkar mikhual an ni bawk a, tlailamah anmahni buaipuitu Tourist Officer chuan eng zu nge an in duh tih a zawt a, ka ṭhianpa’n a in duh zawng a sawi tur lo sawi khalhin a upa zawk (lehkhabu ziaktu) chuan, “Kristian kan nia, zu kan in ngailo,” a lo ti a. A naupang zawk hi a lungawilo hle a; an thlenna hotel-a a intur ama sumin a lei phei ta a. Mahse, zana chaw ei a lo hun dawn chuan a upa zawk chuan a dil ve leh ta lawi si a; zu duh ve tho si insawifiahna chu hnamdang hmuha lan’ mawi a tumna mai a lo ni. Kum hnih/khat kalta maiah khan kan ṭhianpa lehkha thiam tak, sorkar hna ṭha tak thawka phairama awm chu lirthei-ah a chesual a. Damdawiina a awm lai chuan zu a in theihloh vang ni maw, zu in kha a’n sawisel nasa khawp a, a nghei hlen dawn mai ni lovin ramthim lamah a chhuak mai dawn emaw tihtur khawpin Facebook lamah pawh a ziak nasa a ni. Mahse, a dam hnu chuan a thuziah dan a dang leh daih tawh. Kan ṭhianpa officer nungchang ka ngaihtuah hian hmana kan nau pakhat camping chhuak hlim sang midang zu in vei nasa em em a, hapta hnih pawh ral hmaa a dan pangngaia zing zu in zui leh nghal min ti hre chhuak. Mizote hi hetiang anga milem kan nih vek hi ka hlau em em a, mahse tunhnaia Aizawl veng ṭhenkhat hotute leh kohhran hruaitute chet dan hian bei a tidawng thar khawp mai.
Zu chungchanga Kohhran inrawlh dan hi a diklo. Sorkar hnenah zu khapna dan khauh tak siama chu dan hmanga kohhran mite mana tanina tantir theihna turin an nawr chiam a nih kha. Chu khap burna dan chu kum 20 dawn hman a nih hnu-ah sorkarin siam danglam a tum a, chu chu a do leh ta chiam a. Kohhran mite zu in, kawl leh zuar tawh phawt chu sorkar dan siam hmang hian na taka hremin taninah khung zui zel se a tihna chiah a ni. An mite kha khuahkhirh mai sela tuma’n an dem lovang. Tunah pawh MLPC Act 2014 hmangin mi za tel tak meuh meuh man an ni a, court-in chi hrang hrangin a hrem hlawm a. Court-in thiamloh a chantir tawhte tal hi kohhran dan p^wnah hnawt chhuak ve sela, tuna zu lei theihna card neite pawh hi thunun rawh se. An kohhran mite Tanina tantir theihna tur lam hawia sorkar nawr hi an kuanglo an nawr lai tak chu a ni. Kohhran hian zu hi ṭha a tilova, a do a nih chuan a huangchhungah na takin do mai sela, sorkar hnena tih leh tih loh tur a nawr fo chuan RSS te leh Taliban ho nen danglamna an nei chuang bik lovang.