CHHIAH TIHPUN

Tuna kan sorkarin thla 8 vel a sorkar chhuunga chhiah lâk zât ṭhin a tihpun chungchângah hian inhnialna a tam viau mai a. Chhiah lâkna bungrua leh kawng dang dapa tihpun emaw chhiah lâk zât tihpun hi chhiah chawitu mipui laka tlangtla lo (unpopular measure) a nih hrim hrim avâng hian faktu leh lawmtu ai-in lawm lem lotu an tam zawk ṭhin. Chutiang a nih avang chuan chhiah chawi tihpun hi a ṭha lo tihna erawh chu a ni hauh chuang lo.

Khua-leh-tui chuan chhiah chawi hi kan tihtur leh mawhphurhna a ni a. Sorkar hian amahin sum a nei ngawt lova, democracy sorkar kan nih hma, lal lal lai aṭang tawh pawhin Mizote hi chhiah chawi ṭhin kan ni. Sorkarin mipui hnen aṭanga chhiah a lakkhawm kha mipui hmasawnna atan bawk a hman leh ṭhin avangin kan zavai a ṭhat tlanna tur atâna chhiah pe ṭhin kan ni zawk tih hi kan hriat a ngai a ni. Chutih rual chuan sorkar ṭha chuan miretheite’n an tawrh loh theih dan ber ngaihtuahin chhiah a la-in a tipung ṭhin thung.

Sawi ta mai mai ila, tun hma khân chhiah (tax leh non-tax revenue) bakah sorkar min pêk electric leh tui hman man (service charge) tihpun chungchangah hian a mawhphurtu minister-te hial pawh kan lo sawipui ve tawh ṭhin a. Kum 10/kum 20 chhung leh a ai a rei chhiah leh sorkar thil hman man tipung lova thên mai mai a, chêng tam taka tihpun thut hi mipui-in an hre thiam lova, nâ an ti ngei ngei ṭhin a. Chu ai chuan a awm chinah chuan kum tina tlêm tê tê, Rs 10 emaw vela tihpun chhoh hret hret dan tur hi danpui (principal act)-ah ni lo dan tesêp (rules) lamah dah mai ni se a ṭha zawka kan rin thute kan lo sawi ve ṭhin a. Chutianga an tih tâkte pawh chu a awm ve a ni.

Tun hnai a Taxation department-in petrol leh diesel baka chhiah (value added tax –VAT) a tihpun hi a changtu minister-in a’n sawifiah kha chuan a awm viau mai a. Duhthusamah erawh chuan chhiah lak zât tihpun a nih hma khan sawifiah se la a ṭha zawk awm e. A ai a ṭha leh zual chu tangka kum laklawh a chhiah hman mêk tihpun emaw chhiah lakna thar kalpui emaw ai chuan tangka kum bula finance minister-in budget a pharh rual hian puan nghâl mai ni ṭhin zawk se la, sum ruahman dan a fel fai zawk ngei ang. Chumi ti tur erawh chuan sorkar a huaisen hret a ngai thung.

Tun hma a tih ngai vak loh, zirna leh hriselna lam ang chi (social sector) hmasawnna ruhrel siamna atana petrol leh diesel litre khat zela Rs 2 ve ve cess lak hi a ṭha a. Chubakah kan kawngpui chhe siamna/enkawlna atana petrol leh diesel litre khat zela Rs 2 ve ve cess lak hi a ṭha bawk. Sorkar hian hetiang atana hian engzat nge sum lut a, a takin a hmang em tih erawh chu mipui-in kan chikin kan en zui ngei ngei tur a ni thung ang a. Kan kawngte pawh a ṭha ngei tawh turah i ngai ang.

Chu bâkah chuan Transport department-in lirthei kan lei hlima inziah luhna (registration) man min chawitir ṭeuhte, kawngpui a lirthei kal man chhiah (road tax) min chawitir ṭawk ṭawkte, lirthei insurance sensote, lirthei bo chhuichhuahna atana ṭangkai chuang hauh si lo high security registration plate kan vuahna sensote, kawngpuia kal turin kan lirthei a ṭha tawk em tih certificate bâkah kawnga kal turin lirthei khu pek chhuahin boruak a tichhe love tih finfiahna man kan chawite hi kan chhut ngai em? Chutiang a nih lai chuan hetianga chêng tam tak lirthei neitute’n an chawi lai hian kan kawngpuite hi lirthei tlanna tlâk a ni em tih lam hi sum tam tak min chawitirtute hian an ngaihtuah ve ngai hauh thung lo tihte hi kan ngaihtuah em?

Social media lama video darh ṭhenkhat kan hmuhah hian kan minister ṭhenkhatin (an sorkar hma nge hnu kan hre ve chiah lova) chhiah tihpun leh mipui mamawh sorkarin a pekna man (service charge) an tipung dawn lo tih an intiam a. Chuti chung chuan an sorkar ṭan aṭanga rei lote-ah stamp duty chu nasa takin an tipung nghal tih kan hria a. Chutih lai-in an sawi uar tak, mihausa ram ngah lutuk, hmang ṭangkai lem si lote laka chhiah tam tham (progressive tax) lâk tum anga (inthlan hma aṭanga) an insawi tihpuitlin kawngah erawh an la vuaicha hle thung.

A hma lama kan sawi tawh angin mipui hian sorkarin kan hamṭhatna hna an thawh theih na’n chhiah chawi hi kan mawhphurhna leh tihtur a ni a. A pawng-a-takin Mizoram mipuite hian chhiah chawi hi kan dodâl hranpa pawhin a lang lo. Harsa taka kan thawhchhuah aṭanga chhiah kan chawi hi a hman ṭangkaina hre lova tute’n emaw nawmchenna leh inchhek-arbawmna atâna hman atân an eiru vel mai mai ni a ngaihna hian chhiah chawi min tih hreh phah fo. Kohhran thawhlawm pawh hi ‘kan thawh duhna kha a pawimawh, an hmanna lam chu an mawhphurhna a ni a, Pathianin a thungrul mai ang’ tih liam mai chi a ni bik lo.

Tuna kan sorkarin chhiah a tihpun ṭhenkhat hi dik tak chuan an tihsan hun a fuh lo a ni. Mipui thlan (MLA) pawh ni lo Adviser to CM hlawh tam tak hlawh tura ruat a ni a, an party hruaitu hlir board member bâkah dinhmun siam chawpin ṭhi an behtir a. Sorkar hmasa a OSD to CM pakhat na taka sawiseltute khan OSD pahnih bâkah Consultant tite-a vuahin 2 chu hlawh chhe lo takin pension tawh an han ruai ve leh ta bawk a. An party mite ve ve an ni. Chutia ṭhi an inbehtir fel ta maw tihah an hlawh kha a lêt tam taka sângin an tipung phawt a. Chu mai pawh ni lovin, AMC leh LMC a thlantlinte hlawh namen lovin an san bawk.

Inrenchem lam hawi an tum nasatzia an sawina leh kumin tangka kum chu sum leh pai lama insawhnghehna kum (year of consolidation) atana an puanna chilper pawh a la hul hma hauhvin insengso leh senso tipung zawng hlirin an khawsa chho ta mai hi pawmzam mai a harsa khawp mai. Chutianga uchuak taka rorellai party mi an invulh a, nihna chelhtir a, ṭhi an behtirte hlawh/lawmman an tihpun hlim chhawna mipui tana phurrit tur chhiah tihpun a ni ta vak mai hi a hun lai tak a lawm ti an awm a nih chuan a dik a dawk pawh thlu lova rorellai party ruihchilhtu an ni ngei ang.

Sawi leh sawi hnu, petrol leh diesel man tihsanin mirethei a nghawng dan hi mi tam takin kan hrethiam kher lo mai thei. Chhiah leh a punna hi sumdawngin an chawi ngei mai a, sorkara chhiah chhungluttu an ni. Mahse, chumi-in a nghawng chu mipui mamawh phurh man sâng a ni a, chu chu a tawpa hmangtu mipui mimirin kan chawi thung. Entir na’n petrol/diesel aṭanga chhiah lâk a pun chuan dailuah leh alu man kha a to lo thei ta lova, kan tapchhaka lo kangtute kha a tawpkhawka chhiah chawitute chu kan ni. Hei hi mipui hian chiang taka kan hriat a ngai.

‘Chawmhlawm state’ ti te a kan insawi lai hian mipui hi chu chawmhlawm kan ni ngawt lo bawk. Hei hi kan hriat a ngai a ni. Kawrkilh pakhat kan lei emaw zu um khat kan lei emaw, sorkarin chhiah a lâk vek tawh hnu chawi a lei vek kan ni a chhiah chawi zat a inang lo mai chauh a ni. Kan thawhchhuah aṭanga chhiah (income tax) kan awl avang hian chhiah chawi lo kan ni lova, ‘indirect tax’ hi India ram chhunga siam chhuah kan lei apiangin kan chawi a. Ram pawn aṭanga lakluh thil kan lei pawhin customs duty kan chawi tel vek a ni tih hi hriat ve a ṭha.

Tuna kan sorkar hian a hma-in electric eng chhit man hi tihpun loh an intiam a, chutiang bawkin service charge pawh; chutih lai chuan a tak tak nge chu kan hre lo na a, a pung tlata hria an awm a. Electric eng kan neih chhiat lai ber (a ni hial awm mang e) leh tui pawh kan haw mumal loh ber hun lai a êng chhit man leh tui leina man a pung tlata hriatna awm hi hrilhfiah a ngai a. Hei hi a dik lo a nih ngat phei chuan chhiah tihpun hi a hun lo a ni.

Sawi tak angin an party mi hlawh ṭha taka an rawihte, a ṭhen phei chu a hma a awm ngai lo dinhmun phuah chawpte, board chairman-te leh AMC leh LMC corporator/councilor te hlawh a lêt tam taka tihpun a nih hlim mai a chhiah tihpun chiam hi chu anniho hlawh tur tuakna a ang ta riau mai a, mipui rilru a na ta ni berin a lang. Tute eiruk tur leh nawmchenna tur emaw induhsakna uchuak hmanga hlawh tihpunte hlawh tur sum tuakna atâna ngaih a nih chuan mipui an lungawi lo a nih pawhin a mawh love.