NAWMSIP BAWL THLAH THEILO-2

Finance department-in sorkar inrenchemna leh sum hum theihna atana rawtna an siam chungchangah departm­ent ṭhenkhat tana rawtna an siamte chu kar hmasa lam khan kan tarlang tawh a. I lo chhunzawm zel teh ang.

HORTICULTURE: Horticulture department-in tui pipe a pek ṭhin hi a quality tih ṭhat deuh theih ni se, thlai chi pawh hi a thi tawh ni lovin thlai chi ṭha pe thei se, a supply dan pawh hi en ṭhat ni se. PWD: 1. PWD-in Schedule of Rate (SoR) a siam ṭhin hi hunbi tuk nei se, a kar laka Cost Index siam ngailo turin. A ṭul chuan Committee din a SOR leh Contract Tender system te pawh siam ṭhat ni se. 2. Deposit III aṭanga pawisa lak chhuah hi form fel tak hmanga tih ṭhin ni sela. Tin, Deposit - III a pawisa dah hi Project thuhmunte chu challan pakhatah dah ṭhin ni se, challan a pawisa amount leh Project Cost te hi a inang tur ni awm tak a ni. 3. Contract hna hmute’n an hralh chhawng ṭhin hian hna a ti chhia a, en ṭhat ni se. Tin, contract hnate hi PWD engineer te hian vil ṭhin sela; a ṭul chuan Consultants te pawh rawih mai ni se hna vil tur hian.

SCHOOL EDUCATION DEPARTMENT: Mizoram school-a zirlai leh zirtirtute ratio 1:13 (zirtirtu leh zirlai ratio a nih zawk hmel) hi National ratio (1:26) aiin an indaih zawk a. Chuvangin hei hi ennawn a thingtlang school siamṭhat dan ngaihtuah ni se. AGRICULTURE DEPARTMENT: Agriculture department hnuaia ṭanpuina hrang hrang (GIA) te hi awmze neia sem a nih loh chuan loneitute tichhetu a ni thei a.A phute leh pek tlak ngeite hnenah chauh pek ṭhin ni se. Maximum Support Price (MSP) pawh hi ngaihtuah sakin India rama Rubber Board tih ang hian pek ve ṭhin ni se. INDUSTRIES DEPARTMENT: Industries department hnuaia Geology and Mining te’n leilung hausakna hai chhuak tura an hmalak mek hi mithiamte’n en puiin laih chhuah thuai dan ngaihtuah ni se. TOURISM DEPARTMENT: Ram chhung leh ram pawn aṭanga khualzinte hip thei turin ILP hi tih zalen deuh ni se, chulovah pawh Tourism atana hmun pawimawh hrang hrangte siamin buatsaih theih nise a ṭha hle ang.

EXCISE AND NARCOTICS DEPARTMENT: Mizorama zu zawrh khapna dan chu siam ṭhat mek a ni a, hei hian zu ṭhalo in avanga mimal leh khawtlang a nghawng ṭhalo tak takte sIamṭhat lehna kawngah a pui thei dawn a. Tin, hetianga phalna neia zu zawrh a lo nih chuan sum hnar ṭha tak a ni dawn a, zu in duhte pawhin zu ṭha an lo in tawh ang a, kan sakhuana nen pawh kal dunin zu ruih buai leh inhauhnate a lo ziawm tawh ang.

ALL DEPARTMENTS: 1. Project lian thama Memorandum of Understanding (MoU) ziah a nih dawn hian Finance Department leh Law Department te hnenah thawn a, ‘vet’ tir ṭhin ni se, hei hi Public Accounts Committee (PAC) duhdan pawh a ni. Tin, mobilisation advance hi pek loh theih ni se. 2. Directorate thar siam belh tawh loh ni se. Minister te pawhin an department chanah hna siam belh zawnga hma la lo tura ngen a, a awm sate hman ṭangkai dan ngaihtuah zawk ni se. 3. Department hrang hranga vehicle entitlement leh an motor kawl dan enchian ni se, a kawl theilote’n an lo kawl a nih chuan laksak ni se, hei hian sum sen ral tam tak a ti ziaawm thei ang. Minister zawng zawngte motor kawl pawh tihtlem dan ngaihtuah ni se. Accident a tawk a nih loh chuan sorkar motor te hi kum 10 tal kawl ni se. 4. Scheme leh Project te central sorkara thehluh a nih hma-in State Matching Share (SMS) ngai turah chuan Planning Department phalna (approval) lak hmasak ṭhin ni se. Tin, project/works hnathawhte a hun takah zawh tum ni se, thawh muan avanga Revised Estimate siam ṭhin hi tihtawp emaw tihtlem dan ngaihtuah ni se. 5. Sorkar bungruate hi enkawl ṭhat tur a ni a, ven a ngai a nih chuan Police ta wpawh rawih mai ni se. 6. Sorkarin a mamawh bak bungrua a lei ṭhin hi tihtawp ni se. Bungraw lei dawn hian Supplier/Contractor te hmang kher lovin man tlawm zawkin department in lei mai se. Supplier hman loh theih loh a nih pawhin Mizoram sorkara VAT pe ngei ni thei se. Tin, bungrua leh mamawh thilte hi a thawk leh mamawh ngei te hnenah pek ṭhin ni rawh se. 7. Department te’na stationery items Printing and Stationery department aṭanga lei tur a tih hi ennawn ni se.

Thu ka dawn dan chuan he’ng rawtnate hi Chief Minister’s Office (CMO)-in office memorandum (OM) hmanga rawtna siam tura Finance Department an ngenna bawhzuia siam a ni a. Mahse he’ng an rawtnate hi rorellai MLA rual (Congress Legislature Party) ṭhukhawm hmaah pharh a ni a, anni chuan sawi pawh sawi zui mang lovin an hnawl ta a. Thuneitu-in rawtna a dawn lehkha a hmet hlawma bawlhhlawh bawma a paih hmiah ang hi niin an sawi. Kar hmasa lama kan tarlan tawh ang khan he’ng rawtnate hi kumin January ni 20-a Assembly Annexe-a Conference Hall-a mipui inrawnkhawmna (Public Consultation) neih tura ruahman a ni nghal a. CLP berin a namnul-a bawlhhlawh bawma a paih tak avangin hetiang lama mi ṭhahnemngai tura an ngaih public consultation a tel tura an sawmte pawh an sawn hlat tak thu an hrilh leh ta hlawm a. Mahse, sawn hla satliah lovin tiamchin awm lova sawn hlat (ṭhulh hlen) a nih ta ber awmin a lang.

Kan ram hruaitu atana kan thlante hian he’ng rawtna zinga an duhloh zual nia lang (ka rin dan) chu Parliamentary Secretary tihbo rawtna, MLA te Assembly inkhawma an tel dawn leh Assembly committee an tel dawn hma leh hnu-a an bill theih chin tihtlem rawtna, VIP te’n kum tin an in an chei ṭhatna senso tihbo/tihtlem rawtnate leh VIP chanvo bil chi hrang hrang tihbote hi a nih hmel. Hei lo pawh hi a awm nual ang, a chhan chu sorkar hnathawkte nena hnungthak in hiah tawna an ei tlan theih leh ei tlan ṭhin tihbo hi an tan chuan a huphurhawm a ni ang e. Mahse, kan ram hruaitu atana kan thlan, inthlan laia, “Hnathawh kawr min hak tir rawh u,” tia kan vote min rawn dil ṭhintute hnathawh kawr hi a nalhin a ṭha ta em a, an chuanna tur car pawh a man a to ta em a, nawmsip bawlna bansan hi a har a. Chutiang an nih si chuan an hnuaia thawkte hrek thei turin ‘moral right’ an nei thei silo a ni.

Kan hotute leh sorkar hnarkaitute hian nuam an tih ang chin (comfort level) tih hniam an hreh em avangin thil tak tak chinah an inhrek duh tawh lova. Mizorama kan sum dinhmun ti ṭha tur zawnga ṭanlakna kawnga daltu lian ber leh ṭhan-mawh-bawk pawh nawmsip bawl thlah theilo kan hruaitute leh sorkar thuneitute hi an ni. Kan sorkar sum dinhmunin a sen a kawk tawh tia sawitute hi mipui mimir kan ni lova; a sawitute chu kan ram hruaitu, sorkar sum dinhmun dik hria a; a taka sum hman chungchanga thuneitu leh a hmangtute, a zar zo nasa berte an ni a. A hre chiang berte’n insuma inrenchem an duh miau si lohva nawmchen’ zui zel an tum tlat chuan Mizoram chu kan pachhe satliah mai ni lovin kan mualpho tawh mai a niang chu.