MANIPUR BUAINA

Mi ṭhenkhat chuan Mizoram chhung ni lo, kan ṭhenawm chungchang ziah daih hi kan hrethiam lo mai thei e. Mahse, kan kawmchhak a thilthleng hian Mizoram chhunga chengte min nghawng na tak zet tih hi kan hre vekin a rinawm a. Kan ṭhenawm Manipur-a chi leh chi leh sakhaw rawngkai ni a ngaih tel theih buaina namen lo khi ngaihthah mai chi a ni lo. Kan ‘zofa’ unaute tawrhna piah lamah Mizoram hi an tharum thawhna khian a rawn tibuai pha lovang tih sawi a harsa ta khawp mai.

Manipur bik kan luh chilh hma-in tuna Mizoram dinhmun hi sawi ta phawt ila. February ni 1, 2021 a sipai-in mipui thlan sorkar thuneihna hnehchhuh a General Min Aung Hlaing-a’n thuneihna a pumhmawm takah khan hemi kum March thla bul aṭangin Mizoramah raltlan an lo lut ṭan a, an tam lai ber chuan 40,000 an chuang hial awm e. Chawlhkar hmasa a sorkarin Myanmar raltlan awmzat a chhinchhiah chu mi 33,756 an ni a. An zinga 10,167 hi mipa, 10,805 chu hmeichhia leh 12,784 chu naupang an ni.

Anni bâkah hian Bangladesh-a Chittagong Hill Tracts a Bangladesh sipai leh kan unau Bawm leh a dang, Kuki-Chin ti a invuahte pawl din Kuki-Chin National Army (KNA) te an inkah deuh reng avangin raltlan 2,014 chu Lawngtlai district-ah an awm mek a. KNA te’n zofate chenna bial tana thuneihna sang zawk an ngiat avanga hetianga buaina chhuak ta hi a ni a. Anni hi kum 2022 November thla chawhnu lam aṭanga Mizorama rawn raltlan ṭan an ni.

Nikum May ni 3 aṭanga Manipur a hnam tam ber Meitei-ho leh zofate inkara inchemharna avang khan Mizorama sahimna zawngin an rawn lut nasa hle a. An tam ber lai chuan 13,000 vêl an ni a. Hriat theih hnuhnung berah erawh chuan Mizoramah mi 7,999 an awm mek a. Heti hian Mizoramin Myanmar, Bangladesh leh Manipur aṭanga sahimna zawnga rawn lut kan buaipui mekte chu tun dinhmunah mi 43,737 zet an ni tihna a nih chu.

Mizoramah hian lo nei a eizawng (agriculture sector a inhmang) hi a ram mihring awmzat aṭanga chhuta za zela 60 aṭanga 70 vêl zet niin kan ram hruaitu leh sorkar hotute’n an sawi ṭhin a. Chutih lai chuan kuthnathawktute’n Mizoram sum thawhchhuah a an lo thawh ve chu za zela 25.23 chauh a ni a (Economic Survey 2023-2024), hei pawh hi a hma kum ai a hmsawn hle a ngaih a ni. Keini mimawl zawk hriat thiam dana an sawi chuan Mizorama kan kuthnathawktute hian kum khat (thla 12) a kan state pum buhfai ei tur mamawh chhutin thla 3 eitur an thar meuh lo a ni, an ti.

Chawhmeh lamah fur lai-in kan chin leh enkawl pawh ni lo, ramngaw aṭanga kan khawrh mai theih rawtuai/mautuai kan hnianghnâr hle a, kan chin buai ngai lova Khuanu-in kan ramngaw a a dah tumbu vui/khailêng ilo kan lawh mai tur kan nei hi a vanneihthlâk hle. Chubâkah chuan tun hnai-ah Serchhip Mat phai leh hmun hrang hrangah tam tham taka thlai thar chhuah a awm ta a, intodelhin la insawi ngam lo ma hila, tunhma ai chuan nasa takin hma chu kan sawn a. Chuti chung chuan mahni pawh intodelh si lovin mikhual kan ngah mah mah tih loh rual chu a ni lova, kutdawh chhungkua-in kutdawh tam tak kan mikhual ang a ni ber awm a sin.

Myanmar leh Bangladesh a cheng, kan hnam pui leh unaute chungchâng bikah hi chuan Mizoram sorkarin tih theih a ngah lo hle a. Kan theih ang anga an sahimna zawnga rawn raltlante lo tuamhlawm bâk tih theih kan nei miah lo. Chêt lâk a ṭul a nih chuan Ministry of External Affairs kaltlanga India sorkarin a ṭul anga thiltih ngai tur chi a ni a. Chuti chung pawh chuan mi ram leh sorkar thila va inrawlh ngawt chu a rem ṭeuh lo tih kan hre ve mai awm e. Myanmar aṭanga raltlân rawn lutte enkawlna atân hian sorkar hmasa-ah khan engtin tin emaw chêng nuai 300 a rawn pe tawh a. Tuna raltlan zawng zawng tana chêng nuai 500 rawn pêk tura tih hi a takin Mizoram sorkarin la dawng rih lo.

Sawi leh sawi hnu Myanmar leh Bangladesh chu ramdang an nih miau avangin an chungchanga inrawlh turin Mizoram sorkarin tih theih a nei lo. Manipur chungchângah pawh finkhur taka thiltih a ngai tho mai. Mizoram ang thova India ram state zinga pakhat a ni a, kan ṭhenawma awm an ni bawk a. Chuti chung chuan an inchhungkhura inrawlh chungchâng hi chik taka ngaihtuah a ngai tho tho a ni. Chutih rual chuan Manipur sorkar, a micheng tam zawk Meitei an nih avânga tlangmi, ‘Zofate’ laka a chêt dan erawh hi chu Mizoram sorkar hian a uipui tui lian thlir rei tawh mah mah a ni.

Nikum May ni 3 a buaina a chhuah aṭanga thla 16 chuang ral hnu hian Prime Minister Narendra Modi hian Manipur hi a la tlawh hauh lova, ram dang daiha indo Russia leh Ukraine chu a tlawh tawh a. Chu bakah rel chesual leh khuarel chhiatna thlenna hmun engemawzat a tlawh tawh bawk. Manipur buaina-ah hian mi 200 chuang fe an thi tawh a, in tam tak tihchhiat leh hal a ni tawh a, mi sing têl tak meuhvin an chenna in tlansanin Manipur chhung leh pawnah inhumhimna zawngin an tlanchhia a ni.

Tam tak hian Narendra Modi-a’n heti khawpa nunna chan an tam chung leh nunau tawrhna a nasa chunga Manipur a la tlawh lo hi an dem a. Ngaihtuah chian a ngai. India ram state dang, a bikin BJP sorkar lohna ni se la chuan buaina a chhuah hlim khan a rang a rangin President’s Rule-ah dah a ni nghâl ang. Mahse, hmarchhak state a BJP sorkarna a ni tlat. Tunhma zawng zawnga hmarchhak state 8 a lut thei ngai lo, BJP hian Manipur, Tripura, Assam-ah te anmahni pual liau liauvin sorkarna an siam thei ta a, Arunachal Pradesh hi chu a thawnthu a dang hret thung.

Manipur a BJP ‘game’ thukzia hi tam takin kan ngaihtuah pha lova, kan chik peih hek lo. ‘Double Engine Sarkar’ ti a an sawi lai khan kan man pha hauh hek lo. Hel pawl (insurgent group) an tam hle a, Meitei hel pawl chu India laka zalenna sual an ni a, Kuki-Zomi-Hmar hel pawlte erawh chu India aṭanga inlakhran tum lo, Manipur state chhunga tlangmite puala inrelbawlna hrang (territorial council) ngiat avanga ralthuam lek mai chauh an ni.

Meitei leh Kuki-Zomi-Hmar hnam inkâra buaina a chhuah hnu khan Meitei firkfiak pawlte chuan an Police-te ralthuam dahna hmun ‘rawk’ in silai tunlai ber ber 4,000 chuang leh silaimu nuai chuang an la chhuak a, state sorkar remtihna a la chhuak an ni tih a rinhlelhawm hle. A chhan chu hemi avanga man emaw thubuai siamsak emaw an awm thawm kan la hre lo. He’ng silai leh a mu zozai hi nakin lawkah chuan Meitei helhote hian India sipaite lam hawi-in an la hmang thei tih sorkar laipui hian a hai hauhin a rinawm loh a, mahse, politics thil a ni tlat tawh mai.

‘Law and order’ hi state sorkar kuta awm a ni tih kan hre awm e. Mahse, state sorkarin muanna a kenkawh theih tawh loh chuan sorkar laipui-in paramilitary force/central armed police force (CAPF) a thawn lut ṭhin a. Chuti chunga buaina ṭhelh theih a nih loh chuan a ṭul dan a zirin sipai (army) pawh a tirlut mai ṭhin tih ULFA hran vanglai a Assam a thil thlengah pawh khân a chiang awm e. Helna ni lo, ‘law and order’ thil, chi leh chi, sakhua avang emaw a buaina hi darkar 24 chhunga chinfel theih a ni tih hi India ramah hian a chiang a. Chhan engemaw avangin thla 16 chhungin chinfel loh a ni a, nunau tawrhna heti chen chen thlentirtu demna chang hria erawh chu khawvar arsi ang pharh an ni.

Manipur buaina a punlun chhoh lai khan Mizoramin MP kan neih pahnih – Pu C. Lalrosanga leh Pu K. Vanlalvena te khan kan state ṭhenawm mipui, a bikin kan unau Zofate tawrhna Parliament a sawichhuah tumin vawi tam tak an bei a, phalsak an ni lo chauh ni lovin an tel vena ngei NDA MP-te inhmuhkhawmna-ah pawh an sawi chhuah an phal lo. Chuti chungin Manipur Zofate tan an bei ṭang ṭang a, fak pawh an phu hle mai.

Manipur-a kan unaute tawrhna hi a reh mai dawnin a lang lo. Chuvangin, tuna kan sorkarna chelhtute hian an lo intiam taw hang ngei-in kan ṭhenawm state a kan unaute tawrhna titawp tur hian ṭan an lâk a hun hle tawh a. Sorkar laipui pawh na taka nawrin kan unaute harsatna chingfel tur leh rawt chimiha an awm loh na tura aw chhuah a hun tawh tak zet a. A ṭul dan azirin N. Biren Singh kaihhruai BJP sorkar laka na taka kan unaute thlavâng hauh pawh a hun ta. Chuti lova state danga an awm avânga kan ngawihsan a kan hawisan a nih chuan kan hnam inpumkhatna atana a la pawi thui thei khawp ang le.