HMASAWNNA

Sapram, a bik takin United States a kal tawhte sawi kan hriat fo chu, “Sapramah chuan sorkar hnathawkte hian ‘keini chu kan retheih avangin sorkar hna kan thawk a’ an ti thin,” tih hi a ni. Ni e, ram changkangah chuan sorkar nilo mimal leh company an hausa a; company leh mimal sumdawng leh thilsiam chhuaktute chuan an thawk chhuah hnem a; a hnathawkte pawhin an hlawh hnem an ni. Thil siam chhuaktute bakah huan/lo ram neitute leh ran vulhtute pawh an khawsa thei hle. Sorkar hi a khua leh tuite nunah a inrawlh tam lova, chuvangin sorkar hnathawk an tam lo hle. Sorkar hnathawk chu thlakip hlawh nei an ni a; an hausa ngawt lo. An hlawh leh sum lakluh phu lova an hausak chuan mipui sum, mipui chhiah thawh khawm eirutu-ah ngaiin an chhui hmiah thin.

Economic Survey hnuhnung ber kan en chuan Mizoramah hian mihring cheng za zela 60 vel hi lo leh huan enkawl leh ran vulha eizawng (Agriculture and Allied Sector) an ni a; mahse, an thawh chhuah chu state pumpui thawh chhuah (Gross State Domestic Product - GSDP) aṭanga chhuta za zela 14 vel chauh a ni a. Chutih laiin sorkar hnathawk leh a behbawmte (Service/ Tertiary Sector) thawh chhuah erawh chu Mizoram pum thawh chhuah aṭanga chhuta za zela 60 vel zet a ni thung. Hei hi kan dinhmun a nih avangin kan chhe hle tih hi hai rual a ni lo. Ram changkang nen chuan kan inletlng hlauh tihna a ni.

Hetianga kan ram a lo awmna chhan hi tam tak a awm lova, kan ram hruaitute hian mawh an phur ber a; a sorkar rei apiangin mawh an phur zual a ni. Kum tinin sorkar laipui aṭangin pawisa tam tak kan dawng a, kan sum hman zawng zawng deuhthaw hi sorkar laipui min pek a ni a. Chuti chung chuan sum hi kan renlo em em mai a. Thawh chhuah lam ai chuan a nihna lam leh intih ropui leh intih lal lam hi kan ngai pawimawh hmasa fo thin. Entirna chiang tak pakhat chu Aizawl Municipal Council (AMC) din hlim, an inthlan aṭanga reilo te, an hna leh mawhphurhna tur pawh chinfel a nih hma khan Chairman, Vice Chairman leh Executive Councillor te tan hlawh tha tak an han siam phawt a, car changkang leh man to tak an han dawng nghal phawt mai a nih kha. Kum 6 a ral a, hna leh mawhphurhna an la nei tlem khawp a, Corporation vuaha a thibeh thei an titlem ta erawh hi chu a lawmawm viau.

Kan ram dinhmun a lo chhiat tak em em chhan hi kan ram hruaitute vang a ni ber kan tih tawh kha. Tunah pawh hian kan political party liante’n mipui hnena an zawrh ber chu pawisa sem a la ni mek a. Vanglaini Editor K. Sapdanga sawi dan takin sangha manna tur len pe lova a sangha-a an pek thin avang hian kan ram hi a piangsual a; a bawrhsawm ta a ni. Kan ram hruaitu tam ber chuan thil sem tawktarha mipui retheihna behchhana sorkarna chan a, thuneihna chan hnu-a mahni inhai vur hi an tum ber a ni a. Ram leh hnam dinchhuahna leh hmasawnna aiin anmahni leh an laina hnaite dinchhuah chu an policy pawimawh hmatawng a ni.

Mexico ram khu tunhma khan khawvela leiba ngah ber ram a ni thin a, World Bank leh International Monetary Fund (IMF) aṭangin pawisa an puk tam em em a. Khati khawpa an sorkarin leiba a neih tam em em lai khan kum 2 vel khawvela hausa ber chu Mexico ram mi tho zu nia! A ram mipui mimir retheih em em chhan chu ruihhlo tam lutuk avanga tharum thawhna a tam lutuk vang a nih laiin a hausa tam tak hausak chhan pawh ruihhlo hmanga sumdawnna a ni a. Inrelbawlna tha lovah chuan hmasawnna a khuang rual thei lova; hausa leh rethei inkar a zau hle thin. Hetiang kan sawi hian Chinese miffing Confucius-a thusawi hi hriat chhuah a awl - “Sorkar inrelbawlna tha awmna ramah chuan retheih pachhiat hi thil zahthlak a ni a. Sorkar inrelbawlna chhiat lutukna ramah chuan hausak hi thil zahpui-awm tak a ni,” a ti a nih kha. (In a country well governed, poverty is something to be ashamed of. In a country badly governed, wealth is something to be ashamed of.)

Ram changkang leh hmasawn-ah chuan sorkar hnuaia thawk nilo, kawng hrang hranga taima leh thluak tha-te an dingchangin an hausa thin a. Sorkar chuan chutiang mite an din channa tur leh hma an sawn leh zelna tur atan remchanna siam sakin kawng hawn sak zel dan a ngaihtuah thin. Mi taima leh thluak thate din khawchhuaha an hausakna ram chu ram hausa a ni a; a chhan chu an ram khua leh tui hausa an tam chuan chhiah an chhunglut hnem a, a ram mai nilo sorkar pawh a hausa a; mipui hmasawnna hna tam tak a thawk thin a. Chutiang ngei chu sorkar inrelbawlna tha chu a ni.

Inrelbawlna tha lovah chuan tullo takin sorkarin inkhuahkhirhna a siam a, India saptawng chuan hetianga engkima sorkar a inrawlhna sorkar hi ‘Licence Raj’ an ti a. Mi taima leh thluak hmang peih dingchhuak theite chu sorkar dan hmangin thuneitu hlemhlete’n an dang bet tlat thin. Sorkar inrelbawlna tha lovah chuan mi dik, mi taima leh thluak thate hmasawnna tur rah beha tihpin sak an ni a; mi paurau, zaktheilo, duham, hlemhle leh pawisak-neilo apiang an dingchang thin. Chuvang chuan Confucius-a sawi ang hian hausa apiang chu eiruk vang emaw dan kalh thil tih avang emaw-a hausa-ah ngaih an ni a, hausak bik chu a zahthlak ta a nih chu. Confucius-a darthlalang hi Mizoram hma-ah dah ta ila kan nihna chu a lang chiang hle awm e.

Sorkar hnathawk tam tak sumdawng leh industry dintute aia an hausak zawkna ram chu Mizoram hi a ni a. Sorkar hnathawk liante thla khat hlawh pawh tlinglo cheng nuai khat hmanga kuthnathawktu chhungkuate khaichhuah tumna ram a ni a; political party te’n sum hmatheha vote an la zawnna ram kan ni. Sorkar hnathawk liante eiruk avanga hmasawnna hna a nih tura ang ni phalo, mahse, mipui-in huat tak tak na chang kan la hriat lohna ram a ni a. Thuneitute leh contractor liante inhriatthiamna thuk tak avanga kan hmasawnna hna tam tak pawnlawi-a kal hleitheilo a ni a. Party worker-te’n an party hna aia sorkar contract an thawh tamna leh contract thawk tura sorkara inziak lut Registered Contractor te aia party worker-te’n contract hna an thawh tamna ram a ni bawk.

Hei hi kan dinhmun dik tak chu a ni a. Demo-cracy ram kan nih avangin sorkar mai nilo sorkar kalphung thlak theitu chu mipui kan ni a. Kan harh chhuah a, kan thikthu kan tihchhiat hle a ngai tawh a, chumi a nih loh chuan mi pamhamte chauh hausakna ram kan ni kumkhua ang.