Nawmsip bawl thlah thei lo - 3

Finance department rawtna kha a sei deuh avangin a thawh hnih­naah pawh ngaihdan han zehna tur hmun fumfe kan chang ta mang lova, chuvangin a vawi 3-naah hi chuan inrenchemna chungchanga sorkar ṭanlak dana kan duh­khawp lohte kan sawi lang kim ve deuh thei tawh ang chu maw tiin kan la chhunzawm ta a nih hi.

Mizoram sorkar sum dinhmun hi ṭhat tak tak lai nei ngailo a ni ti ila kan sawi sual lovang a. UT hunlaia Home Ministry zem zena duh thala kan sorkar thuneitute an sapatal ang kha state puitling kan nih hnu-ah a rem ta lova. Rambuai laia India sorkarin eiruk pawitilo niawm taka sum a rawn phalrai ang khan state nih hnu-ah pawh kan ram hruaitute leh thuneitute an che zui ta zel a. Sorkar laipuiin sum min pekah state sorkarin do ve zel a ngai tawh a, plan sum tur bituknaah a puka puk tur min bituk tel zel bawk a. Kan plan sum ngei-ah pawh kan tum ve tur bituk kan ni ta. Mi state chuan an sorkar hnathawk hlawh tur pawh Pay Commission hran dinin a hranin an siam thin. Chuti chung chuan UT hunlai ang maiin nei keh chetin kan che chhunzawm thova. Sorkar sum chu phai theilo ang maiin an chen zui a, tun hi kan thleng ta a ni.

State puitling kan nih tawh chuan chhungkaw indang thar angin mahni intodelh ve tawh tur kan ni tih lam kan ngaihtuah lo. Sorkar sum leh pai enkawla khawihtute’n nawmchen an thlah theilova, kan sorkar hrawn tawh zawng zawng thlir kir ila, sum chungchanga mawhphurhna la tak tak kan nei mang lo. Kan Finance Minister hlun Pu J. Lalsangzuala (RIP) khan kum 1997-a Assembly-a sum dinhmun chungchang a ruhlanga a thusawi pawh kha a thawhpui Minister-te ngei pawhin pawm sak tak a ruangin an helh hle zawk a nih kha. A han harsat takzet hi chuan sorkara mawhphurtu zingah inrenchemna tur rawtna siam hi chu a awm fo mai. Ṭawngkaa budget speech vela inrenchem pawimawhzia an sawi zur zut ṭhin hi chu kumtin Zirtirtute Ni lo thlen apianga zirtirtute pawimawhzia leh ram hruaitu tur chhertu ‘P<m’ an nihzia sawi ziah ang vel hi a ni.

Tunhnaiah pawh Office Memorandum te leh rawtna hrang hrangte siam a ni a. Mahse, a taka tihhlawhtlin awm chhun leh kan ram hruaitute’n chhuang taka an sawi chhuah fo awm chhun chu sorkar mi pawimawhte inhmuhkhawmnaa thelret tui-um lian (a mala leia Rs 20/- man) chhawp tawh lova a um te (a mala leia Rs 10/- man) chhawp a nih tak thu hi a ni ber awm e. Hemi avanga sorkar sum hum (save) zat hi a tam viau kan ring em? Kan sum harsatna lian tak siamṭhatna atan chuan a tenau lu deuhva, saichal kap tura sairawkherh hmachhuan ang lek fang a ni.

Tunhnai vekah Chief Minister, Minister, Parliamentary Secretary, Lunglei HPC Vice Chairman leh Planning Board Vice Chairman te awmpui (household peon) kawl theih zat chu 1 ṭheuhva tihtlem tura tih a ni a. Hei hi a lawmawm viau rualin a la beitham khawp mai. Minister hi CM tiamin 12 an ni a, Parliamentary Secretary hi 7 an awm bawk a; a dang 2-te nena he’ng mi 21 te awmpui 1 ṭheuh tihtlem sak an nih hian sorkar chuan thla khatah Rs 1,36,500/- vel a hum phah thei a (Muster roll awmpui 1 hlawh hi Rs 6,500/- a chhutin). Kum khatah Rs 16,38,000 vel a hum thei tihna a ni a; an sorkar hlim-ah lo ti sela chuan term khat chhunga hum theih tur chu Rs 81,90,000/- (cheng nuai 82 ṭhelh) a ni dawn a ni. Mahse tunah hian CM hian awmpui 8 a la nei dawn a, he’ng mi dang 20 te hian 3 ṭheuh an la kawl dawn bawk a; an vaia awmpui kawl chu 68 an ni a. An awmpuite hlawh chu thla khatah Rs 4,42,000 a ni a, kum khatah Rs 53,04,000 a ni a. Assembly hun khat chhung chuan Rs 2,65,20,000 (cheng vaibelchhe 3 ṭhelh) a la ni dawn a ni.

Anni mai hi a la ni lova, Assembly Speaker in 6, Deputy Speaker-in 4, Chief Secretary in 4 leh Principal Secretary in 3, MLA, Commissioner/Secretary, Additional Secretary, Joint Secretary leh an tlukpuite’n 2 ṭheuh, Deputy Secretary leh Under Secretary te’n 1 ṭheuh awmpui an kawl niin PRISM thuchhuah chuan a sawi a. CM leh midang 20 te awmpui hi 1 ṭheuhva tihtlem a ni chung hian milian leh pawimawh ho awmpui kawl hi 250 aia tlemlo an la nih thu PRISM chuan an sawi bawk. Hei hi chhut chuan kan sorkar hotu leh thuneitute awmpui laksakna ringawt atana mipui sum kal ral zat chu kum khatah cheng vaibelchhe 2 ṭhelh a ni a. Sorkar term khatah chuan vaibelchhe 10 ṭhelh a ni dawn a ni. An lirthei kawl leina, petrol, lirthei cheina leh siamna, an pisa enkawlna leh a behbawm nen chuan an senso hi a sang lutuk a, lehkhabu tlangzarh mai mai thawk nia an sawi nen phei hi chuan a inphulo lutuk lam a ni.

Mipui-in chhiah kan chawite hi a awm tawk tihpuna, chhiah lak belhna tur zawn pawh a ṭul chin a awm ang. Mahse, kan ram hruaitute leh sorkara miliante nawmchenna mai mai tur leh thuneitute eiruk mai mai tur atana chhiah chawi vak vak hi chu mipui an phur lutukin a rinawm loh. Tuna Mizoramin a mamawh ber chu a theite’n nawmchenna an bansan a, an inhreka a taka (tui-um tih tet leh awmpui 1-a tihtlem mai piah) inrenchemna kalpui hi a ni. Kan dinhmun hi damdawi eia dam mai chi ni tawh lovin a zai-a zai (surgery) mamawh ang kan ni tawh a. Chumi ti thei leh ti ngam ram hruaitu kan mamawh tawh takzet a ni.

Khi’ng kan han tarlante khi chu tlemte chauh a ni a. A vaia chhut phei chuan inrenchemna leh inhrekna tur a tam lutuk. Pu J. Lalsangzuala’n Mizoram sum dinhmun diktak a puan ṭuma, “Kan sum hmuh aia tam kan hmang a, nawmsip bawl hlira kan kal vang a ni,” a tih kha thudik pumhlum, Luka ziak tluka pawm tur chi a ni a. Hetiang sawi hian kum 1982-a Presbyterian Kohhranin ‘Corruption Do Kum’ a puan kha ka hre reng ṭhin. A do puangtute khan kan ram eichhetu leh hmasawnna tiṭhuanawptu cheng nuai/vaibelchhe tel eiruk chungchang khel ta lo chuan minute khat leka office kal tlai, office lehkhapuan phek khat mahni mimal thila hman leh ball pen tui pakhat tih velah corruption kha an han thliar sin ta mai a. Kan Kawrapsawn Kraws put kha a zang ta lutuk a nih kha. Khatiang kha inrenchem kan tum dan leh eirukna do tum dan hi a nih reng chuan engtikah mah eng kan ang chuang lovang a. A tak ram kan thleng pha ngai hek lovang. Kan hruaitute hian tui um lian aṭanga a aia te deuh an inchhawp ṭhin tak avanga sum harsatna kiang duak tur leh inrenchem ta em emah mipuiin kan ngaih tak tak an ring em? An ring a nih chuan mipui hi min zahlo hle a ni ngei ang.