Guest writer
HC Vanlalruata
MILEM BIA MIZOTE
Hmanah kan ṭhianpa nau nupui neihna-ah kan inkhawm a. Kan thianpate hi Catholic kohhran an ni a. Ka kalpuipa chuan an biak-in pawn leh chhunga milim leh milem intar chu mak a ti hle a. Inneih inkhawm an zawh hnu-ah kan thianpa hnenah chuan, “In va lo Taliban ve,” te a ti hial nghe nghe a ni. Ni e, keini protestant-ah pawh Presbyterian kohhran zirtirna a chawm len’ tân chuan Bible-a ‘milem be suh’ tih inziak bawhchhiatna ang riaka ngaih a awl khawp mai.
Mizorama chengte hi za a za deuh thaw Kristian sakhaw zuitu a inchhâl kan ni a. Kristian kan intih chuan Kristiante rinna innghahna Bible chuan ‘duhamna chu milem biakna a ni’ a ti a. ‘Tangka sum ngainat chu sual tinreng bul a ni’ a ti bawk a. Duhamna in a hrin chu tangka sum ngainat luat a nih avangin dik lo taka sum lakluh pawisak lohna a hring ngei ngei a. Kawng dika Kristiante kaihruai bertu tura ngaih sakhaw lam hruaitute’n kohhran sumbawma a tam thei ang ber seng luh hi an thupui ber pakhat a nih miau avangin zirtirna dik an kalpui ngam lo.
Hei hi kohhran thlavâng hauhtu atana mahni inruat chawp (self-appointed defender of the church) leh kohhran kaltlang, chu pawh a phawvuak leh nghala Pathian tlawn hi chhandamna emaw ti tlattute chuan an pawm dawn hauh lo tih hre sa chung a he thil hi ziak kan ni. Hetiangho hi social media lamah an lang tam hmanin an awmawl êm êm tih pawh hre chiangtu ni ve-in ka inhria. A taka Pathian ṭihna nei si lo, mi hmuh leh hriata Kristian ṭha anga inlantir tumtute mai an ni.
Hetiang sawi chuan a entirna pakhat tal i chhawpchhuak teh ang. Tun thla bul lam aṭang khan Mizoramin kan châklâkna kawngpui ber, Silchar leh Aizawl inkar kawngpui chhiat lutuk avangin mipui-in harsatna kan tawk ṭan a. Mipui mimirin engmah kan la hriat ve tak tak hma daih khan Assam aṭanga tuialhthei (petrol leh diesel) bakah Mizorama kan thar ve loh, phai lam aṭanga kan chawk luh ṭhin mipui nitin mamawh leh chakkhai phurtu lirthei neitute leh khalhtute chu an lo buai fê tawh hi a lo ni reng mai a.
Chutiang chu a nih lai a kan châklâkna ber kawngpui chhe lutuk mai, lirthei an tlu a, an chesual a, mihring nunna la chân êm lo mah se an lirthei siamna senso tur ngaihtuahpui ta ila. Kawngpui chhia hi mihring siam chawp chhiatna (man-made disaster) pakhat chu a ni ve mai lo maw? Hemi hian hrin ṭha lo tak a nei chho ta. Kar kalta Thawhṭanni khan Aizawl by-pass filling station an tih mai-ah petrol la turin zing dar 6.30 velah ka va kal a. Ka hma-ah car 6 an awm a. A hma ber ami chu an pe rei ta lutuk a, kan va en chuan a car hnung lam khat vekin plastic burin a la a lo ni a. Midang a tihkhawtlai leh an hun a laksak tamzia ngaihtuah chuan a inthlahrun hmel hauh lo kha a mak. Kan duhamzia hi khawi-ah mai pawh hian hmuh tur a awm a, Kristian milem bia hi hmuh túr an tam lutuk a ni.
He ta sawi belh ngai chu – thingtlâng kilkhawr filling station/petrol pump awm lohna-ah chuan khawpui a an lei diesel leh petrol kha man to zawkin lo zuar pawh ni se, tu paw’n ka hre thiam awm e. Filling station-ah tuialhthei a tlêm dawn tih hria a, a thawktute nen inremsiam a lo chhêk khawl a, a awm loh/tlem veleh a man pangngai ai a to fe a filling station kawt mai a dan kalha an zuar hut hut mai tirem/khap thei lo thuneitute hi an zak turah kan ngai a. An zak chuang lem lo ni awm tak a ni. Thil lo chhêk khawl (hoarding) leh man pangngai ai a to zawka hralh (black marketing) hi ram dan, ‘essential commodities act, 1955 (kum 2020 a siamṭhat)-in chiang taka a khap sâ reng a ni si a.
“Sem sem dam dam, eibil thi thi” tih thupui vuan a, khawtlâng nuam tak leh inpuitawn ṭhin kha a letling hlauhvin kan nung ta a. Kan chhuan êm êm ‘Mizo tlawmngaihna’ ti a kan sawi ngat kha mahni tan ni lo, midangte tana inpêkna thuthlung vuana a, ṭul chuan midang ṭanpuina maichama mahni inhlan (sacrifice) ral raih tur khawpa inpêkna thuk a ni a. Kha kan Mizo nunphung mawi eltiang, ṭhenkhatin ‘Zonunmawi’ ti a an sawi kha hla phuah thiam Zirsangzéla Hnamte chuan “ṭap ṭapin ka au ding zo si lo,” a ti vawng vawng mai a nih kha.
He kan hnam ngaihsan leh kan khawtlang tinuamtu, hnam dangte paw’n an neih ve loh hiala kan sawi ṭhin ‘zonunmawi’ (Mizo value system) hi Zirsangzela Hnamte hian a au ding zo ta si lova. Midang pawhin kan theih bik chuan’ loh avangin zonunmawi a liam a, duhamna-in kan khat ta a. Kei leh ka chhungte’n kan neih phawt chuan midang chuan lo nghei mai mai mah se a pawi lo, tih chu kan thurolum a lo ni ta. Hetiang lama kan hmuhsit ṭhin phai vaiho ang chiahin engkim mai hi inchuh tur emaw kan ti ta mauh mai a. Mizo kan nihna-in awmzia a nei tlêm ta hle a, Kristian kan nihna anga kan tihtur ai chuan kan tih loh tur kan ti tam ta hle mai bawk.
Kristian sakhaw rinna hmanga hetiang thil siamṭha tur hian kohhran hruaitute an rin ngam ta meuh lova. Thawhlawm an duhthawh luatah ‘financial campaign’ hi thlarau bo zawn leh rawngbawlna pawimawh dang ai-in an dah pawimawh ta zawk ni-in a lang a. Chu mai pawh ni lovin kohhran ṭhenkhat chuan an kohhran thawhlawm a pun theihna atan ‘beram inruksak’ an pawisa lo satliah pawh ni lovin, mi kohhran mite thlêma hmin turin an intur hial ni awmin a taka tawngtu-in min hrilh.
Kan khawtlâng nun siamṭhatu atâna din leh pawl lian ber YMA lah chu he lam kawngah hian a rin duap ta hle a. Tun hma a, hruaitu inthlanna-ah nihna inhnawn a, ‘nang nang’ ti ṭhin khan central YMA hruaitu nih an chuh satliah pawh ni lovin political party-te’n tlin tuma an bei ang chiahin hruaitu thlan kum inkhawmpui-ah chuan hruaitu an nih theihna atan ‘campaign rusum’ an thlâk tawh a. Hetiang an chinna hi a rei tawh viau leh nghâl. ‘Nang nang’ tih bansanin ‘kei kei’ tih kha an thupui a ni ta miau mai a. Ṭhenkhat phei chuan sorkara an thuneihna thlengin an tlin theihna tur a nih phawt chuan an hmang ṭangkai duh hial ni-in an sawi.
Chu duhamna (milem biakna) unau pianpui a nih êm loh pawhin a ai-hnah-phah-pui leh sangawi-zawn-pui chu tangka sum ngainat a ni a. Chu chu kan ram kawngpui chhiatna leh tlo loh chhan thlentu leh ram hmasawnna ṭhan tiṭhutu lian ber a ni a. A thei fate’n pawisa hmanga kawngpui siam tawh lovin kawngpui hmangin sum an siam ta. Kan hnam nun ṭha leh mawi, kan chhuan êm êm (Mizo values) chu thlau thla-in kan chheh vêla chengte nunphung ṭha lo tak tak kan senglut ta a nih hi. Anni aimaha kan uar a la awm leh nghâl.
Kohhranin tual upa leh kohhran upa inthlan an buatsaihin ṭhenkhatin an chuh a, YMA inkhawmpui a inthlan ang êm erawh chuan an campaign langsâr lem lo a ni awm e. A ruk erawh chuan anmahni emaw midang emaw hmangin an campaign ni awm taka sawi a awm leh ṭhin. Krista zuitu (Kristian) inti ṭheuh ṭheuh, Bible ring vek ni bawk si kohhran hrang hranga ṭhendarha kan awm chhan bul pakhat chu zirtirna leh rinna ni ve tho bawk mah se, Mizote zinga heti khawpa kohhran hrang a tam chhan hi chu thuneihna leh nihna inchuhin a hrin a ni chiang.
Kohhran ṭhenkhat han inṭhen phei chu tharum an thawh hman a. Khawvel court-a an inkhin hial tâkah phei kha chuan biak-in, kohhran building dang, ram, dawr leh vanrama chhawm theih loh tur khawvêl thil hlir an inchuh ta kha a ni a. An inlungrual lohna leh inṭhen darh chhan khan vanram rim a nam lova, Setana rim leh khawvel thil hlu rim a nam rum rum a. ‘Duhamna’ te nupa (milem biakna leh tangka sum ngainatnate) fa hming-koh ni awm tak a ni. Kan nuho pawl MHIP hmunpui lah chu an inthlan apiangin an inpawtpeh lo chauh a, an mualpho deuh ziah.
Kawngpui chhiate, kawng hrang hranga hmasawnna ṭhan ṭhu leh hnathawh ṭha lo, mipui tawrhna thlentu zawng zawng chhan bulpui ber chu duhamna leh tangka sum ngainatna a ni. A titawp/titlêm theitute lah chu (kan sorkar hrawn tawh leh hrawn mêk enin) ‘Duhvezela’ te an lo inphum ṭun hman zêl a. Kalphung thar min zawrhtute pawhin insawi fiahna atan ‘sorkar hmasa tihdan tho a lawm’ tiin ṭan an khawh leh mêk tawh hi. Kan ram leh hnamin a mamawh ber chu duhâm lo tak tak ngam leh tangka sum be lo ngam khawpa ram hmangaihtu chauh an ni ta. Hetiang ram hruaitu hi kan hmuh har poh leh mipui beidawnna hi a sei mai dawn a nih awm hi maw.