KHAWVEL HMASAWNNA MIL

Kum 1982-83 a zing kara BA final year zir chunga ‘Aw Thar’ chanchinbu-a ka inhlawh ve lai khan kan assembly speaker hlui Pu J. Thanghuama (fam) printing press (Hmar Arsi Press)-ah khan kan chhu ṭhin a. ‘Letter Press’ ti a an sawi mai, khawlha rem ngai chi kha a ni. Lungli kama kan inluah aṭangin khuan-te-vikah ka chhova, chanchinthar ka ziah kha kutziakin kan khawlha remtute ka pe a. Transistor radio a All India Radio, Delhi-te, BBC leh VOA te ngaithla a ka ziah kha an lo rem ta char char a.

Kei chu Government Aizawl College-a ‘morning class’ ti a an sawi mai ṭhinah khan zingah ka han kal a. Haw lamah printing press-ah chuan lut thla lehin an thu rem chhutchhuah chu a dik leh dik loh ka endikin, a dik lo ka hmuhte an siamṭha leh a. Khawlhâ kha suan a siam a ni a, an vuah fuh loh kha phawichhuak lehin a dik zawk an thun leh zung zung a, an thiam khawp mai. Chu chu a remna ‘tray’ chunga thir kil-li nei kuala rem kha a ni a, nghet taka inhnawh tura ruahman a ni a, a thawl lutuk a ṭha lova a tawt lutuk a ṭha hek lo.

Chutia khawla barha chhut tawh mai tur chu kan khawl chhutu (printer) U Chhawna khan khawl a thlen hma a a thlauha, ‘awh khaih’ a tih hlauh chuan ‘pawi zawng zawngah hian a pawi ber mai’ tih a ni ringawt mai. Rambuai lai a ni a, Aw Thar chanchinbu editor kha MNF/MNA hel hotupa Laldenga nau Ngurchhina a lo ni bawk si a (ani kha lunginah a tang mek a). Sorkar advertisement-te kan hmuh khat nen khan kan hmuh ve chhuna a phek hnunga kan dah fel tawh chhuah theih lohva a awm kha chuan pawisa tam tham tak kan chân duai a ni.

Khatih lai khan zawlnei Isaia-te ang ni lem lo mah ila, thil inthlakthleng lo awm tur ka hmuh lawk avangin kan khawlha remtute kha thiamna dang zawng turin ka fuih ve ṭhin a, an uksâk lêm pawhin ka hre lo. ‘Letter Press’ kha a hnu lawkah hluihlawn a ni a, an thiamna hmang ṭangkai thei lovin an awm zui ta hlawm. Typewriter leh cyclostyle hun a lo inher chhuak a. Chumi hnu-ah offset printing press a lo chhuak leh a. Chu mai ni lovin rawng (colour) hrang hranga chhutchhuah theihna offset printing press bakah Vanglaini chhutna ang chi vawi khata lehkha tam tak chhu thei Web press te a lo chhuak ta zel a nih hi.

Ka thawh ṭhinna PTI khan a hnuai a thawk, a bikin khawl lam khawihtu (technician) leh peon 297 zet kan hotute’n Sept. 29, 2018 khan a rawn ban thut mai a. An khawngaihthlâk êm êm rualin kan company/trust tâna ṭangkai tawh lo an nih avang a ni ber a. A chhan pawh kan luh tirha thu thawnna atana kan hman ber, teleprinter hlui tak mai ‘Hindustan’ chauh hmang thiam, a ṭhen phei chu thla khata cheng nuai 2 zet hlawhte an ni hlawm a. A hnu-a electronic teleprinter a lo chhuah a hmang thiam lo, V-Sat hmanga chanchinthar thawn phei chu keini correspondent-in kan tih vek ngai leh e-mail hmanga thuthar kan thawn tâk vek hnu a company tana ṭangkaina nei tawh hauh lote an ni. Ban an nihna kha court-ah an khing na a, an chak lo.

Hei hi kan man loh chuan kan rama sorkar leh sorkar ni lova thawkte pawh hian hnathawk chhunzawm turin theihna leh hmabâk kan nei lo tih hriat a hun ta hle. Hmanni lawk khan social media-a thuziah pakhat ka chhiar a, chu chu a dik ka ti hle mai. A tlangpui i’n sawi teh ang- ṭhangthar tam ber hian Kodak company hming hi an hre tawh kher lo mai thei. Kum 1997 khan Kodak company a thawk hi mi 1,60,000 zet an awm a. Khawvela thlalak zawng zawng 85% vel kha Kodak company siam thlalakna (camera) hmanga lak a ni. Mobile phone-in thlalakna ṭha ber ber a ken tel tâkah hian he company ropui hi a tlusawp a, sum a thawk chhuak thei tawh lova, a tawp tawh.

Kodak chauh pawh a ni lo. Sana siamtu company liante leh a dang dang chu mobile phone, a bikin smart phone lo chhuah hnu hian an tluchhe tawh. Kan smart phone hian an ai a awh fai deuh vek tawh a ni. Bike, car, television leh mobile siamtu company (tunhma a ropui ber ṭhin Nokia) thlengin an hun a tawp tawh. An thilsiam chhuah a ṭhat loh vang ni lovin an kalphung an thlâk theih loh vang a ni.

Kan ngaihtuah chian ngai chu kum 10 chhung lek pawha thil inthlâkthleng nasat theihzia hi a ni. Kum 10 lokal leh turah hian hna 70% aṭanga 90% hi a pawimawh/ngai tawh lo thei dawn a ni reng mai. Entirna pakhat siam ta ila – khawvela company lian taka kan ngaih UBER te hi ‘software’ hming pakhat a ni ve mai a, car pakhatmah an nei lo chungin khawvela taxi company lian ber an ni tawh. Khawvela hotel company lian ber pakhat Airbnb hian hotel pakhatmah ama pualin a nei lo. America rama ukil zir chhuak hlim tân hna a awm tawh meuh lova, IBM Watson an tih mai ‘legal software’ hmangin ukil nau deuh ai-in hna an thawk ṭha thei zawka ngaih a ni.

Doctor patuai tan pawh thawh tur a awm meuh ta lova. ‘Watson software’ chuan cancer leh natna dang hmuhchhuah kawngah a let 4 zetin hna a thawk thei-in mihring ai-in a hmuchhuak dik zawk bawk a. Kum 2030-ah khi chuan mihring finna (human intelligence) ai-in computer thiamna hi a la chungnung zawk tura chhut a ni. Kum 20 lokal leh turah hi chuan car 90% hi kawngpui-ah hmuh tur a awm tawh lo tura chhut a ni a. Kawngpui a car tlân awm chhunte chu electric hmang leh hybrid car an ni dawn a. Tuialhthei lai chhuaktu Arab ramte pawhin sum harsatna namen lo an tawk ngei dawn a, ram rethei leh pachhe tak an ni thei mai dawn.

Khalhtu nei lo car a i chuang tawh anga, lirthei chetsualna hi 99% in a tlêm zawk tawh tura chhut a ni. Traffic Police leh lirthei hunna hmun mamawhna a awm tawh meuh bawk lovang. Kum 10 kalta chhung khan phone hmanga hmun hla zawk leh hnai pawh biak theihna STD booth a awm ṭhin kha a ni a, a bo vek tawh. STD booth kha mobile recharge-na dawrah an let na a tunah chuan mipui-in kan mamawh tawh lova mahni in lum aṭangin online vekin kan recharge thei tawh. Mobile phone dawr pawh hi an la khar vek thuai mai thei, online-in man tlawm zawkin kan chah mek tawh chu a ni si a.

Pawisa fai kawl ṭun hi a ṭhing tawh a, ‘plastic money’ an tih mai credit leh debit card-in a luahlan a, phone hmanga pawisa inpek leh dawn a theih tak hnu leh kan uar tak êm êmah hi chuan ‘mobile wallet’ hian pawisa fai a luahlan ṭan ta a. Mizoramah ngei pawh Gpay leh Paytm hian kan nun a thlâk danglam nasa ta êm êm a nih hi. Hun lokal zêl leh inthlâk chho zêl anga inher rem thiam lo chu kan buai dawn chauh a nih tâk hi.

He tiang a nih lai hian kan ram hruaitute leh sorkar hotute hi he lamah hian an la hahthlâk khawp mai. Kan aiawha kan thlan chhuahte pawh laptop man to tak tak mipui suma lei a thlawnin an pe a, an hman ṭangkai dan a nêpin a hniam hle a. Sorkar laipui-in ‘paperless legislature’ an tih mai ‘eVidhan sabha’ hnuai a kalpui an tum pawh Mizoram assembly-ah kan hmanna a rei ve tawh a, mahse, an ṭhutna hma a tablet an chhawp sak hmang ṭangkai tak tak hi engzat nge awm ang le?

Mizoram mawi leh nuam taka khualzin hip lut tur hian eng chen nge hmasawnna tunlai ber hi kan hman ṭangkai a, kan buh leh bal, thlai leh thei tharchhuah leh kan rama thil siamchhuah ve chhun chhunte hi tunlai thiamna changkang ber hmanga zawrh leh hralh dante hi engtin nge kan ngaihtuah a kan dap le? Kan CM-in a sawi ṭhin angin Bangha khua vela Sundar Ali-te ho pêl thei lova kan awm avangin kumina kan kuthnathawktute hmunphiah thar pawh man man zawkin kan hralh thei ta rih lo a nih hmel ta riau mai.

He ram leh hnam hian ram hruaitu leh an kalna lama mithiam bika ngaih sorkar hnathawkte hi hmathlir (vision) thui tak nei a mamawh tak zet a. Kan ram leh hnam tana mawphurtu lian ram hruaitu kan lo hrawn tawh tam ber chu thuneihna an chan chhunga hausak tum ringawt an ni a. Sorkar milianho lah chu hlawh ṭha tak nei chung pawha mipui sum eiruk ringawt tum an ni a. Kan ram hmasawnna tura mawhphurtute hian khawvel hmasawnna mila min kalpui loh chuan mipui chu kan êkcheh ṭhut kumkhua mai dawn a ni.